Қазақша рефераттар

Төмендегі сөздерді эвфемизммен ауыстырып жазыңдар

5-сынып қазақ тілі: күнделікті сабақ жоспары

Бұл материал 5-сыныпқа арналған қазақ тілі пәнінің күнделікті сабақ жоспары үлгісін ұсынады. Негізгі назар — тілдік бірліктердің мәнін түсіндіріп, оқушылардың сөйлеу мәдениетін қалыптастыруға бағытталған.

Тақырыптар тізімі

  • 21 Эвфемизм мен дисфемизм
  • 22 Тұрақты тіркестер
  • 23 Тұрақты тіркестердің ерекшеліктері
  • 24 Мақал-мәтелдер
  • 25 Мақал-мәтелдің ұқсастығы мен ерекшелігі

Сабақ үлгісі №5

Пән
Қазақ тілі
Сынып
5
Күні (күні/айы/жылы)
Толтырылады
Тоқсан
I
Мұғалім
Толтырылады
Сабақ тақырыбы
Эвфемизм мен дисфемизм

Сабақтың мақсаты

Білімділік

  • Эвфемизм мен дисфемизм туралы лингвистикалық білімді кеңейту.
  • Лексикалық талдау жасау дағдыларын дамыту.
  • Жаттығулар мен қосымша тапсырмалар арқылы білімді бекіту.

Тәрбиелік

  • Эстетикалық сезімді ояту, ана тілін сүюге баулу.
  • Елжандылыққа, ұлтжандылыққа тәрбиелеу.

Дамытушылық

  • Танымдық қабілеттерін дамыту, пәнге қызығушылықты арттыру.
  • Ауызша және жазбаша тіл мәдениетін жетілдіру.

Сабақ сипаттамасы

Сабақтың типі
Аралас сабақ
Сабақтың түрі
Дәстүрлі сабақ
Әдіс-тәсілдер
Түсіндіру, сұрақ-жауап, жаттығу, талдау
Көрнекілік
Тақырыпқа байланысты үлестірмелі қағаздар
Пәнаралық байланыс
Әдебиет

Сабақтың өзегі

Сабақ барысында оқушылар сөз таңдаудың мәдени мәнін түсінеді: бір ұғымды сыпайылап жеткізу (эвфемизм) және керісінше, дөрекілеп/кемітіп айту (дисфемизм) тілдегі әсер тудыратын құрал екенін байқайды.

Неге маңызды?

Сөздің реңкі тыңдаушыға ықпал етеді: қарым-қатынасты жұмсартады немесе керісінше, жағымсыз әсер қалдырады.

Нәтиже

Оқушылар эвфемизм бен дисфемизмді мәтіннен табуды, қолданысын ажыратуды және сөйлеу әдебін сақтап пікір білдіруді үйренеді.

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

  1. Оқушылармен амандасу.
  2. Оқушылардың назарын сабаққа аудару.
  3. Сабаққа қатысуды тексеру.

II. Үй тапсырмасын тексеру

  1. Табу туралы түсінікті сұрау.
  2. 103-жаттығуды тексеру.

III. Білімді тексеру: терме диктант

Оқушыларға төмендегі тіркестер ұсынылады. Мақсат — сөз қолданысын тану және мағыналық реңкін байқау.

  • Ажыландай тоғанды.
  • Адал ақы, маңдай тер.
  • Бет пердесін ашты.
  • Гүлдей солды.
  • Дүниеден озды.
  • Екі туып, бір қалғаным емес.
  • Жолы болды.
  • Зәре құты қалмады.

IV. Жаңа сабаққа дайындық

  1. Сабақ тақырыбын тақтаға жазу.
  2. Сабақ мақсаттарын түсіндіру.

V. Жаңа тақырыпты түсіндіру

Эвфемизм

Кейде белгілі бір ұғымды тура атау дөрекілеу немесе жағымсыз естілуі мүмкін. Осындай жағдайда сөз сыпайы, жағымды баламамен ауыстырылып айтылады. Тіл білімінде бұл құбылыс эвфемизм деп аталады.

Мысалдар

  • мылжың деудің орнына сөзуар
  • ұрланды деудің орнына қолды болды

Эвфемизм — ойды бейнелеп, көркем жеткізудің және сөйлеу әдебін сақтаудың тиімді тәсілі.

Дисфемизм

Күнделікті сөйлеуде кейде әдепті сөзді әдейі дөрекі, кемсіту реңкі бар сөзбен алмастыру да кездеседі. Бұл құбылыс дисфемизм деп аталады және мағынасы жағынан эвфемизмге қарама-қарсы.

Ерекшелігі

  • Кемсіту, қорлау, жағымсыз бағалау реңкін тудырады.
  • Әдеби тіл нормасына сай келе бермейді.
  • Көркем шығармада көбіне кейіпкер тілін даралау үшін беріледі.

Ескерту

Дисфемизмдер сөйлеу мәдениетін төмендетіп, тыңдаушыға жағымсыз әсер етуі мүмкін.

VI. Түсінікті тексеру (деңгейлік тапсырмалар)

I деңгей

  1. Сөз тіркестерінен эвфемизмді бір бөлек, дисфемизмді бір бөлек топтап жазыңдар:
    аузы жеңіл шірік неме сылтып басады жаман ит құлағы мүкістеу нұры кеткен мес қарын сасық ауыз
  2. Төмендегі сөздерді эвфемизмге айналдырып жазыңдар: өтірікші, сатқын, ұры, сұмырай, надан.

II деңгей

  1. Мына дисфемизмдердің синонимін тауып жазыңдар: оңбаған, қайыршы, жалмауыз, кеңкелес, ұятсыз.
  2. Сөйлеу мәдениетіне қатысты өз ой-пікіріңді жазыңдар.

III деңгей

  1. Ауыз әдебиетінен табу, эвфемизм, дисфемизмге мысалдар келтіріңдер.
  2. «Тіл — халықтың жаны, кескін-келбеті» тақырыбында ойтолғау жазыңдар.

VII. Жаңа сабақты бекіту

Оқулықпен жұмыс

  • 104-жаттығу: мәтіндегі дөрекі, әдепсіз қолданылған сөздерді тауып, олардың адамға қалай әсер ететінін айтыңдар.
  • 106-жаттығу: төмендегі сөздерді эвфемизммен ауыстырып жазыңдар.

Үлестірмелі қағаздармен жұмыс

Тақырыпқа сай берілген карточкалар арқылы жұптық/топтық тапсырмалар орындалады: сөздердің реңкін анықтау, балама ұсыну, сөйлем құрау.

VIII. Қорытынды

Бағалау

Оқушылардың тапсырмалар орындауы, жауаптарының дәлдігі және сөйлеу мәдениетін сақтауына қарай бағаланады.

Үй тапсырмасы

  1. Эвфемизм мен дисфемизм туралы түсінікті қайталау.
  2. 107-жаттығу.
  3. Эвфемизм мен дисфемизм сөздерді қатыстырып, «Адамның жақсы, жаман болмағы — өзінен» тақырыбында ойтолғау жазу.

Негізгі ой

Эвфемизм — әдеп пен көркемдікті сақтайтын тілдік тәсіл, ал дисфемизм — көбіне дөрекі реңк тудыратын қолданыс. Сөз мәдениеті — тұлғаның мәдениетінің көрінісі.