Тамыр - өсімдіктердің топырақтан қоректену мүшесі
Биология, 6-сынып • Сабақ: 8
§9. Тамыр — өсімдіктердің топырақтан қоректену мүшесі. Тыңайтқыштар
Бұл сабақта өсімдіктердің тамыр арқылы қоректену қызметі, топырақтан алынатын элементтер және тыңайтқыш түрлері қарастырылады.
Сабақтың мақсаты
Өсімдіктің тамыры арқылы қоректену функциясын түсіндіру және тыңайтқыштардың негізгі түрлері туралы мәлімет беру.
Құрал-жабдықтар
Плакаттар.
Сабақтың типі
Аралас сабақ.
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен амандасу, сабаққа дайындығын тексеру.
- Сабақтың мақсаты мен күтілетін нәтижелерін қысқаша таныстыру.
II. Үй тапсырмасын тексеру
Тамыр жүйелерін (кіндік және шашақ) өсімдік мысалдарымен сәйкестендіру.
Кіндік тамыр жүйесі
- Қауын
- Сәбіз
- Асқабақ
- Ермен
- Асбұршақ
Шашақ тамыр жүйесі
- Пияз
- Жүгері
- Күріш
- Қамыс
- Сұлы
III. Жаңа материалды түсіндіру
Өсімдіктердің минералды қоректенуі
Топырақ — өсімдіктер су мен қоректік элементтерді алатын жердің үстіңгі құнарлы қабаты. Өсімдіктер топырақтан қоректік элементтерді тамыр арқылы сіңіреді және оларды жер үсті мүшелеріне минералды тұздардың ерітіндісі түрінде жеткізеді.
Макроэлементтер
Калий, фосфор, азот және т.б.
Микроэлементтер
Бор, кальций, магний, күкірт, кобальт және т.б.
Тыңайтқыштар: негізгі түрлері
Минералды тыңайтқыштар
-
Бір элемент басым болатын тыңайтқыштар
Калийлі (калий хлориді), фосфорлы (суперфосфат), азотты (селитра, несепнәр, аммоний сульфаты).
-
Құрамының толықтығына қарай
Толық — құрамында азот, фосфор және калий бар. Толымсыз — осы элементтердің біреуі жоқ.
Органикалық тыңайтқыштар
Органикалық заттардан түзілетін тыңайтқыштар: қарашірік, құс саңғырығы, көң, шымтезек.
Түйіршікті тыңайтқыштар
Шар тәрізді түйіршіктер түрінде дайындалады, қолдануға ыңғайлы.
Үстеме қоректендіру (тыңайтқыш енгізу)
Үстеме қоректендіру — өсімдік өсіп келе жатқан кезеңде тыңайтқыш енгізу.
Құрғақ үстеме қоректендіру
Топыраққа күлді және құрғақ минералды тыңайтқышты себу.
Сұйық үстеме қоректендіру
Суда ерітілген немесе су қосылған тыңайтқыштарды топыраққа енгізу.
Топырақсыз өсіру: гидропоника
Гидропоника — өсімдіктерді құрамында организмнің қоректенуі үшін қажетті барлық элементтері бар сулы қоректік қоспада өсіру тәсілі.
Азот, фосфор және калийдің маңызы
Азот (N)
Топырақтан қоректенуде азоттың орны ерекше. Азот жетіспесе өсімдік өте баяу өседі, жапырақтары бозарады. Ағаштарда жанама бұтақтар нашар дамиды. Бидайдың түптенуі баяулап, төменгі жапырақтары сарғайып, қызарады да, ақырында қурап түседі.
Фосфор (P)
Фосфор жасуша қабықшасының түзілуіне қатысады. Фосфор жетіспесе жемістің түзілуі баяулап, өнімнің салмағы кемиді.
Калий (K)
Калий жеткіліксіз болса өсімдік аласа болып өседі, жапырақтары мен сабақтары нашар дамиды, тірек ұлпасы жетілмейді. Сабақтары әлсіреп, жатып қалуы мүмкін. Калий тамыр мен түйнектің жақсы дамуына және қоректік заттардың қорға жиналуына қажет.
Қорытынды
Тамыр — өсімдіктің топырақтан су мен минералды элементтерді сіңіретін негізгі мүшесі. Тыңайтқыштарды дұрыс таңдап, уақытында енгізу өсімдіктің өсуін, өнімділігін және төзімділігін арттырады.
Ескерту: «Толық нұсқасын жүктеу» сілтемесі бастапқы мәтінде көрсетілген, бірақ нақты жүктеу адресі берілмеген.