Ыдыс - аяқ
Ұзатылған қызға берілетін дүние-мүлік қыз жасауы деп аталады. Халқымыз қыздың жасауына айрықша мән беріп, «Жасауды алты жастан жинасаң — асады, жеті жастан жинасаң — жетеді» деген тәмсіл қалдырған.
Ерте кезде қызға сәукеле, кілем, текемет, ыдыс-аяқ, төсек-орын, киім-кешек, әсем әшекейлі бұйымдар берілген. Жасауды қыздың еншісі деуге болады. Көп жағдайда ол жігіт жағынан берілетін қалыңмалмен шамалас келіп, кейде тіпті одан да асып түсетін.
Дәстүрдің өзегі және бүгінгі мазмұны
Қызға жасау беру — ата-ананың мойнындағы борыш. Сол себепті қазақта «Қалыңсыз қыз болса да, кәдесіз қыз болмайды» деп, қыз баланы жасаусыз ұзатпаған.
Тұрмыс-салт өзгерген сайын жасаудың мөлшері мен мазмұны да жаңарып отырады. Қазіргі кезде жасау құрамына дүние-мүлікпен бірге тұрмыстық техника мен үй жабдығына қажетті құралдар да жиі қосылады.
Бұл салт бар қазаққа ортақ болғанымен, өңірлерге қарай ерекшеліктері кездеседі. Төменде Орталық Қазақстандағы (Қарағанды, Астана өңірлері) қызға жасау беру дәстүрінде жиі айтылатын негізгі бөліністер қамтылды.
Қыз жасауына кіретін негізгі бөліктер
1) Төсек-орын
НегізгіЕртеректе анасы ұзатылатын қызына арнап екі кісілік құс төсек әзірлеген. Қазіргі кезде оның орнына көбіне жатын орын жиһазы (гарнитур) сыйланып жатады. Бұрынғы сандық пен әбдіре бүгінгі шифоньер мен шкафтың қызметін атқарған.
Екі кісіге арналып тігілген қалың көрпе — төсек-орынның міндетті бөлігі. Қазақтың отауында төр көрпелердің орны бөлек: жасауындағы төр көрпелердің саны әдетте тақ болады. Үйдің қажеттілігіне қарай 3, 5, 7 немесе 9 төр көрпе әзірленеді.
Сапаға қатысты ескерту
Қазіргі заманда жасауды базардан дайын күйінде алу уақытты үнемдейді. Алайда сыртқы жылтырына алданбай, көрпе-жастықтың сапасын мұқият тексерген жөн. Күмән туса, астарын ашып, қайта бидайлап (қайта тіктіріп) алған артық етпейді. Қызыңыздың жаңа шаңырағында жайлы өмір сүруіне сапалы жасау үлкен демеу болады.
Қала жағдайында жиһазды тойға дейін отау үйге алдын ала апарып, құрып беру жиі кездеседі. Жиһаз орнатылғаннан кейін қыздың жеңгелері төсек-орынды жинап, күйеу жігіттің ата-анасынан көрімдік алады.
Сондай-ақ «келіннің етегінен жандырсын» деген ниетпен көпті көрген, ұлағатты бір әйелді жастардың төсегіне аунату ырымын жасайды. Құда мен құдағиға арнап бөлек кілем төсеп, көрпе жаю, оларды кілем үстіне отырғызып, кілемнің екі шетін тартқылап қалжыңдау дәстүрі де бар.
2) Ыдыс-аяқ және үй жабдықтары
КеңейтілгенҚазіргі кезде кей өңірлерде жасауға берілетін ыдыс-аяқты шай ішетін шыны ыдыстармен ғана шектеу байқалады. Дәстүрге сүйенсек, бұл жеткіліксіз: шамасы келсе, анасы қызының ас үйіне қажет ірілі-ұсақты ыдыстарын түгендеп бергені дұрыс.
Мысалы, ас пісіруге арналған үш түрлі көлемдегі қазан (қазіргіше кастрюль): үлкені — қонаққа, орташасы — күнделікті асқа, кішісі — жеңіл тамаққа қолайлы. Сонымен бірге тегене, табақ, бақыраш, кепсер, ожау, оқтау, дастархан, шәйнек те жасауға жатады.
Материал мен қолайлылық
Ыдыс-аяқтың сапасына да мән берген жөн: тамақ күйіп-жанып, қаспақтанып қалмайтындай, қауіпсіз әрі берік материалдан жасалғаны маңызды.
Қазіргі тұрмыста тоңазытқыш, кір жуатын машина, үтік секілді техника құралдары да жасау тізіміне жиі енгізіледі. Жат жерге барған қыздың тірлігін жеңілдететіндей жағдай жасап беру — әр ананың парызы.
3) Киім-кешек
ТәжірибеЖақсы ана ұзатылатын қызының кем дегенде бір жылдық киімін түгендеп береді. Киім-кешек таңдауы қажеттілікке қарай, анасы қызымен ақылдаса отырып алынады.
Жасаудың бөліктері теңделіп, буылып-түйіледі де, әр буманың бетіне көйлек не жаулық салынады. Көбіне мұны түйінді ашқан әйелдер алады.
Теңгерім: мақсат — бәсеке емес, береке
Бұл айтылғандар — ортақ үлгі ғана. Әр ата-ана өз мүмкіндігіне қарай қызына жасау жиып, тұрмысқа қажетті жабдықтарын шамасына сай түгендеп береді. Бұрын дәулетті адамдар ұзатылған қызына алты қанат ақ орда құрып, қызметші күңін қоса бергені айтылады. Қазіргі ауқатты ата-аналар қыздарына баспана алып беріп, автокөлігін де сайлап жататыны бар.
Мұның бәрін дарақылық деп біржақты бағалауға болмайды: көп ата-ана қолдағы барын баласының бақыты үшін аямауға дайын. Дегенмен ең маңыздысы — ұл үйлендіріп, қыз ұзатқан тұста екі ел арасындағы алыс-беріс пен жол-жоралғыны бос бәсекеге айналдырып, жөн-жосықсыз шашылмау.
Кейде артық берілген мүліктің өзі екі жастың қарым-қатынасына кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан ұлағатты ата-ана әр қадамды ақыл таразысына тартып, өз беделі үшін емес, жас отаудың шынайы қажетін өтеу үшін қам жасағаны жөн.