Бөкей хандығының құрылуы және оның саяси жағдайы
Ішкі Орданың құрылуына алып келген алғышарттар
Кіші жүзде шаруашылықтың құлдырауы мен жердің таршылығы 1801 жылы Бөкей, яғни Ішкі Орданың құрылуына әкелді. Орда Жайық пен Еділ өзендерінің төменгі ағысында қалыптасты. Бұл өңір Ресей құжаттарында XVIII ғасырдың соңына дейін «Астрахань даласы» деп аталған.
Аймақта көшпелілердің тұрақты қоныстары аз болды; негізінен Астрахань татарлары, қалмақтар және қазақтар мекендеді. Жайық өзені мен теңіз жағалауын бойлай жеке қазақ қоныстары мен шаруа аулалары орналасты. XVIII ғасырдың соңында жердің тарылуына байланысты қазақтардың екі өзен арасындағы ежелгі қоныстарға қызығушылығы күшейді.
Бұрын қыс кезінде бұл жаққа көбіне сұлтандардың жылқы үйірлері ғана келетін. Ал Сырым Датұлы көтерілісі басылғаннан кейін көші-қонды толық бақылау қиындап, қоныс аудару үдерісі күшейді.
Үкімет көшпелі ауылдардың талап-тілегіне құлақ асып, ішкі аумаққа көшуге рұқсат берді. Бұл жерлер 1771 жылы Еділ қалмақтары Жоңғарияға көшкеннен кейін бос қалған еді. Ресей билігі осы арқылы Кіші жүздегі әлеуметтік қайшылықты бәсеңдетуді де көздеді.
Қазақтардың екі өзен аралығына тұрақты орналасу ниеті патшалықтың отарлау саясатына да сай келді: бұл Кіші жүздің күшін әлсіретіп, қазақтардың бір бөлігін Ресейге мейлінше тәуелді етті, салық жинауға және сауда қатынастарын кеңейтуге мүмкіндік берді.
Бөкейден Жәңгірге дейін: биліктің орнығуы
Сол дәуірдің бір куәгері: «Бөкей сұлтанның ішкі жаққа көшуіне патша шенеуніктерінің “достық кеңестері” ықпал етті» деп жазады. Ал ағасы Шығай сұлтанның жазбаларында 1801 жылы Астраханның уақытша губернаторы Кноррингтің шекара бастығы Попов арқылы Бөкей Нұралыұлына Жайықтың ішкі жағына көшіп, Ресей бодандығын қабылдауды ұсынғаны айтылады.
Осы кездесуден кейін Бөкей хан сұлтан әулетінен жақындарын ертіп, өзіне бағынышты 10 мың үйлі қазақты мал-мүлкімен бірге ішкі жаққа көшіргені баяндалады.
Саяси тұрғыдан Орда ерекше иелік ретінде 1812 жылы бекітілді. Сол жылы Кіші жүзде хан болып Шерғазы сұлтан сайланса, Ішкі Ордада Бөкей сұлтан хан болды. 1815 жылы Бөкей хан қайтыс болған соң, Жәңгір кәмелетке толмағандықтан, орданы уақытша Шығай сұлтан басқарды.
Жәңгір Астраханьда, губернатор үйінде тәрбиеленді. 1824 жылғы 24 шілдеде Орал қаласында Орынбор шекаралық басқармасының қатысуымен Жәңгір хан болып жарияланды.
Негізгі кезеңдер
- 1801 — Ішкі Орданың құрылуы
- 1812 — Орда мәртебесінің бекітілуі
- 1815 — Бөкей ханның өлімі, Шығайдың уақытша билігі
- 1824 — Жәңгірдің хан болып жариялануы
География
Ішкі Орда Астрахань, Саратов, Орынбор губернияларының жерлерімен, Жайық бойындағы бекіністі әскери шеппен және Солтүстік Каспий маңындағы балық кәсіпшілігі аймағымен шектесті.
Аумағы жинақы болды: шығыстан батысқа қарай шамамен 350 км, солтүстіктен оңтүстікке қарай 200 км.
Әлеуметтік-экономикалық өзгерістер: жер қатынастарының жаңа тәртібі
Жайықтың оң жағасына өткен қазақ ауылдары мен рулары бастапқыда Кіші жүздегі ағайындарынан шаруашылық қалпы, тұрмыс салты, дәстүрі мен әдет-ғұрпы жағынан көп айырмашылық танытпады: көпшілік көшпелі мал шаруашылығын сақтап, егіншілікпен тек құм арасындағы шағын жазиралы учаскелерде ғана шұғылданды.
Дегенмен уақыт өте келе тіршілік сипаты өзгеріп, Ішкі Ордадағы өмір Жайықтың арғы бетіндегі қазақтардың тұрмысынан айқын ерекшелене бастады. Жайылымның шектеулілігі кеңістікті дәстүрлі игеру тәсілдерінің орнына интенсивті игеру мәселесін алға шығарды.
Жерге жеке меншік институтының күшеюі
Патша үкіметі Ішкі Орданы басқару тұрғысынан «үлгілі» аймаққа айналдыруды көздеді. Осы ортада жер қатынастары саласында жеке және өзіндік меншіктің феодалдық институттарын нығайту үрдісі жүріп, олар дербес құқықтық мәртебеге ие бола түсті.
Қазақстанның өзге көшпелі аудандарында жайылымды басып алу көбіне жергілікті шонжарлардың бастамасымен, байлықтың солардың қолына шоғырлануы арқылы жүрсе, Ішкі Ордада XIX ғасырдың екінші ширегінен бастап учаскелерді шонжарлар мен ауқатты шаруаларға беру хан билігінің бастамасымен жаппай сипат алды.
Актілер
1830–1845 жылдар аралығында Жәңгір хан жерді жеке меншікке беру үшін 1517 акт рәсімдеді.
Ірі иеліктер
Жәңгір ханның жеке иелігіндегі жер көлемі 400 мың десятинаға жетті.
Шоғырлану
Хандық жерінің 85%-ы шамамен 25–30 әулеттің иелігінде болды.
Нәтижесінде Ішкі Ордада жер иеленушілер иерархиясы қалыптасты: ең жоғарғысында ханның өзі тұрса, төменгі сатысында қысқы қыстауға арналған шағын жер үлесі бар, бірақ жергілікті шонжарларға қатты тәуелді шаруалар көбейді. Алдымен қысқы қыстауға және малдың тебіндеп жайылуына қолайлы жерлер, сондай-ақ шөп шабылатын алқаптар бөлініске түсті.
Ордада болған Т. Медведскийдің байқауы бойынша, шөп шабатын жерлерде қауымдық иелік әлсіреп, әр әулетке «ұлтарақтай» үлес біржола бекітілген. Бұл үлес құнарлы не жұтаң болғанына қарамастан, әулет сол жерде тұрақтап қалуға мәжбүр болған.
Жазғы жайылымдар толық ұсақ учаскелерге бөлінбей, көбіне рулық ұжым басшыларына, хан Кеңесінің мүшелеріне, билерге және ірі байларға бекітілді. Шаруашылық тұрғысынан құны төмендеу бөліктер ғана ұжымдық алаптарға жатқызылды.
Бұл аграрлық саясат әлеуметтік жіктелуді тереңдетті: ақысын төлеп немесе жұмыс істеп, өзгенің жерінде көшіп жүретін жерсіз отбасылар көбейді; құдықтары мен су көздері жоқ, бай көршілеріне «бекітілген» шаруашылықтар артты. Жер сауда мен даудың, қиянаттың объектісіне айналды.
Жерсіздік ауқымы
Жәңгір ханның өз айтуынша, 6–7 мың отбасы (халықтың шамамен 1/3 бөлігі) жерсіз болған. Олардың көбі жерді көршілес орыс губерниялары мен жер иелерінен, сондай-ақ Каспий маңындағы балық кәсіпшілерінен жалға алуға мәжбүр еді.
Сауда мен жәрмеңке: жаңа экономикалық тартылыс
Ордада сауданың дамуына үш фактор әсер етті: ауыл шаруашылығының нығаюы және тауар-ақша қатынастарының таралуы, ханның көтермелеу саясаты, сондай-ақ Ішкі Орданың саудагерлер үшін географиялық тұрғыдан қолайлы орналасуы.
Ханның сауда ережелері және кепілдік тәжірибесі
Жәңгір хан баж мөлшерін төмендетіп, маусымдық жәрмеңкелер мен сауда пункттерін құрды. Сонымен бірге ол көпестер мүддесін қорғауға өз капиталымен де қатысқан.
Сауда ережелерінің мәні: ордалық пен көпес арасындағы алдын ала мәміле бойынша ордалықтың нақты малы не ақшасы болмай қалса, хан көпеске кепілдік қолхат беруге міндеттенеді; ал қарыз уақытында өтелмесе, ханның өзі төлейді.
Жәрмеңке ауқымы
1846 жылы хан ордасы маңындағы көктемгі жәрмеңкеге 1183 саудагер келді, олардың ішінде II және III гильдиядан 87 көпес болды. 1847 жылы саудагерлер саны 1500-ге жетті.
Тұрақты дүкендер
Жәрмеңке аумағында саудагерлер салған 300-ге жуық тұрақты дүкен жұмыс істеген.
Ішкі Орда Ресей үшін мал мен мал шаруашылығы шикізатын ірі жеткізушіге айналды. Мануфактура департаментінің жазбасына қарағанда, 1827 жылы Ішкі Ордадан 400 мыңдай қой, 3 мың жылқы және жалпы құны 2925 сом болатын өзге өнімдер жөнелтілген.
Жәңгір реформалары: отырықшылану, білім, әкімшілік
1824 жылы хан тағына отырған Жәңгір патша әкімшілігінің толық қолдауына сүйеніп, қоғам өмірін, халық тұрмысын және дәстүрлі басқару жүйесін белсенді түрде қайта құра бастады. Ол көшпелілердің отырықшылануын, хуторлар салуын, шөп шабуын, ағаш өсіруді, мал тұқымын жақсартуды, ауыл шаруашылық саймандарын әкелуді, мектептер мен училищелер ашуды, мешіттер салуды және сауданы дамытуға бағытталған шараларды көтермеледі.
Тұрақты орда орталығы
1827 жылы Жәңгір хан Нарын құмындағы Жасқұс алқабында тұрақты хан ордасын құрып, басқаруды осы орталықтан жүргізетінін хабарлады. 10 жыл ішінде ағаштан 40 үй, 1846 жылға қарай 89 үй салынды.
1841 жылы Торғын өзенінде жазғы орда негізі қаланды; бес жылдан кейін онда ағаштан салынған 9 үй болды.
Асыл тұқымды мал және оқу-ағарту
1829 жылы патшаның жеке нұсқауымен қазыналық зауыттардан ордаға 20 айғыр бөлінді, Жәңгір хан дәл сонша айғырды Кавказдан алдырды. 15 жылдан кейін жақсартылған тұқымды жылқы саны 30 мыңға жетіп, Дон және Орал казак әскерлеріне беріліп отырды.
Медресе және бастауыш мектептер ашу, балаларды Астраханьға, Саратовқа, Қазанға, сондай-ақ Орынбордағы Неплюев кадет корпусына (Ішкі Орда балаларына 10 орын) оқуға жіберу де Жәңгір саясатының бір бөлігі болды.
Қайшылықты нәтиже
Жәңгір еуропалық өркениет элементтерін дәстүрлі ортаға енгізуге ұмтылғанымен, әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан Ішкі Ордада феодалдық қатынастарды күшейтті. Іс жүргізу тәртібі енгізіліп, мұрағат қызметін құруға дейін барды; еуропалық үлгідегі алғашқы мектептер ашылды.
Алайда бұл жаңалықтардың берік қоғамдық-саяси негізі әлсіз болды. Жалпы халық хан төңірегіндегілер тарапынан да, патша әкімшілігі тарапынан да қатты қанауға түсті. Соның салдарынан XIX ғасырдың 30-жылдарының орта шенінде саяси дағдарыс тереңдеп, Исатай Тайманов пен Махамбет Өтемісов бастаған көтеріліске ұласты.
Саяси құрылым: хан билігі және отарлық бақылау
Орынбордың әскери губернаторы Волконский «сұлтандардың үлкені, парасатты, тәжірибелі және жоғары мәртебелі монархқа берілген» деп сипаттаған Бөкей сұлтан 1812 жылғы 7 шілдеде Орал қаласы маңында ресми түрде Бөкей Ордасының ханы болып көтерілді. Осылайша оның іс жүзіндегі жағдайы заңды түрде ресімделді.
1815 жылы Бөкей хан қайтыс болған соң, хан тағын ұлы Жәңгірге өсиет етті; Жәңгір кәмелетке толғанға дейін орданы уақытша басқаруды інісі Шығай сұлтанға тапсырды. 1823 жылғы 22 маусымда патша Жәңгірді Ішкі Орданың ханы деп тану туралы грамотаға қол қойып, 1824 жылғы 26 маусымда Оралда дәстүрлі рәсім сақтала отырып, патша өкіметінің бақылауымен Жәңгір хан болып жарияланды.
Басқарудың өзегі
- Бөкей Ордасы патша үкіметіне тәуелді болып, негізгі ішкі саясат мәселелері Орынбор әкімшілігімен бірлесе дайындалды.
- Қаржы-салық саясаты, жер пайдалану тәртібі, аумақтық-рулық басқару және шаруашылық құрылысы хан құзырында болды.
- XIX ғасырдың екінші ширегінде бай-сұлтандық ықпал күшейіп, Жәңгір тұсында төрешілдік басқару нысанына көшу үдерісі жүрді.
Рубасыларын ханға жақын және адал адамдар арасынан патша әкімшілігінің тағайындауы жиіледі. Мысалы, 1827 жылы Байбақты, Ноғай және Беріш руларындағы 34 старшынның үшеуі ғана хан билігімен тағайындалса, 1845 жылы осы рулардың бөлімшелерінің басында негізінен «жарлық» старшындары тұрды.
Жергілікті феодалдардың сот құқығы шектеліп, сот билігі ханның, хан Кеңесі мүшелері — билердің және хан депутаттары — сұлтандардың қолына шоғырланды. Ұсақ дауларды рубасылар мен ақсақалдар қарап, көбіне татуласумен аяқтауға тырысты, бірақ хан өз қалауымен кей істерді олардың қарауынан алып қоятын.
Алым белгілеу құқығы да жергілікті шонжарлардан алынды: есеп беру енгізіліп, орталық билік белгілеген алымдарды («зекет», «соғым») жинау, жалға алу мен саудада ру мүддесін білдіру сияқты міндеттер күшейді.
Оңтүстіктегі ахуал: Қоқан, Бұхара және Хиуаның ықпалы
XIX ғасырдың бірінші жартысында Қазақстанның оңтүстігінде сыртқы саяси қысым күшейді. Бір кезең Қоқанның Қазақстан мен көршілес Қырғызстанда аумақтарды басып алуы, жаулап алынған жерлерде әкімшілік бақылау орнатуымен сипатталды. Бұл саясатты жүргізуде Ташкенттен қазақ даласын басқарған Лашкар беклербегі (Гулам шах) елеулі рөл атқарды.
Оның бастамасымен Сыр өңірінде Ақмешіт, Шолаққорған (Қазақлы Жүлек), Созақ сияқты бекіністер салынды. Өзбек тарихшысы Ю. А. Соколов келтірген деректер Қоқан бекіністерінің 1810–1830 жылдар аралығында Сырдария, Талас, Шу және Нарын бағыттарында жүйелі түрде ілгерілегенін көрсетеді.
Бекіністердің кеңею логикасы
Қоқан ықпалы батыста Ақмешіттен ары форпосттарға дейін, ал шығыста Жетісуға қарай таралды; сөйтіп оның бақылау желісі біртіндеп Хиуа бекеттерімен жанасуға дейін жетті.
Оңтүстік Қазақстанға Қоқан ғана емес, Бұхара мен Хиуа феодалдары да қызығушылық танытты. Географиялық орналасуына байланысты Бұхара күштері өзге «келешегі зор» бағыттарға жиі тартылып, Қазақстанның оңтүстігінде тұрақты әрі белсенді саясат жүргізуге мүмкіндігі шектеулі болды. Соған қарамастан, Бұхара билеушілері кейде Қоқан мен Хиуаға қарсы күресте қазақ сұлтандарына ара-тұра қолдау көрсетуді жөн санады.
Хаттар мен саяси ишаралар
Бұхара деректерінде Түркістанды иеленген қазақ сұлтандарының Бұхара әмірлерімен рухани-саяси байланыстары туралы емеуріндер кездеседі. Әмір Хайдардың қазақ билеушілеріне жолдаған хаттарында билік пен қолдау жайлы ишаралар айтылып, сондай-ақ әмір елшілеріне кедергі келтірмеу туралы тапсырмалар берілгені көрсетіледі.
Биліктің шоғырлануы: әкімшілік, сот және артықшылықтар
Ру сұлтандары мен ақсақалдар жанында іс қағазын жүргізу мен діни қызметті қатар атқарған молдалар болды; кейбірі ауылдар арасындағы байланысты қамтамасыз ету үшін «шабарман» мен қызметкерлер ұстады. Жәңгір хан өз билігін бұрынғы қазақ хандары билігінің жалғасы деп санағанымен, мазмұны мен нысаны жағынан бұл билік едәуір өзгерген еді.
Ордада әкімшілік, сот және құқықтық билік хан қолына шоғырланды: хан рулар мен бөлімшелерге қоныс бекітіп берді, жерді феодалдарға бөліп таратты, қажет болса қайта бөліске түсірді. Сондай-ақ шонжарлардың жекелеген санаттарын (сұлтандарды, қожаларды, ақсақалдарды, тархандарды, молдаларды) жалпы міндеткерліктерден босатты.
Ынталандыру және тәуелділік тетіктері
Хан билігі тархан атағын беру, офицерлік шенге ұсыну, медаль, сый-сияпат және шекпен тарату сияқты көтермелеу шараларын кең қолданды. Бұл жергілікті феодалдардың вассалдық байланыстарын нығайтып, ханға тәуелді басқару элитасын қалыптастырды.
«Үкімдік» молдалардан бастап хан Кеңесінің мүшелеріне дейінгі лауазым иелерін ханның өзі тағайындап, олар тек соған бағынды; қажет болғанда хан оларды өз қалауымен ауыстыра алатын.