Сандық есептерді шешу жолдары
Бұл жинақ химия пәнінен ҰБТ-ға дайындалатын оқушыларға арналған. Мұнда химия сабақтарында оқушылардың өзіндік жұмысы кезінде жиі кездесетін есептер іріктеліп берілді. Материалдар базалық курс сұрақтарына сүйеніп, оларды толықтыру және тереңдету мақсатында құрастырылды.
Жинақтың мақсаты
- Оқушылардың химияға қызығушылығын арттыру.
- Дарын мен қабілетті ашып, жүйелі дағдыларды қалыптастыру.
- Қазіргі талапқа сай білім беріп, ҰБТ-да жоғары нәтижеге жетуге көмектесу.
- Мұғалімдер мен оқушыларға көмекші құрал ұсыну.
Алғы сөз
Қазіргі кезеңде білім беру саласы әлемдік білім кеңістігіне ұмтылып, ҰБТ сұрақтарының жүйеленуіне байланысты жаңа талаптар қоюда. Бұл үрдіс ұстаздар мен мектеп оқушыларының дербестігін, ізденімпаздығын, белсенділігі мен шығармашылық мүмкіндіктерін дамытуды қажет етеді.
Сондықтан мектеп қабырғасынан бастап ойлау белсенділігін арттырып, білім мен біліктілікті шығармашылық тұрғыда жүйелеп, мақсатты әрі жоспарлы ізденіспен жұмыс жүргізу маңызды. Оқу үдерісіне шығармашылық мақсат қою және оны жоспарлау төмендегі қасиеттерді талап етеді:
Қажетті қасиеттер
Осындай көзқарас қалыптасқанда талдау, салыстыру, тұжырымдау, проблеманы анықтау, жорамал (гипотеза) құру, шешу жолдарын іздеу, нәтижелерді талқылау және қажет болғанда қайта іздену сияқты қабілеттер дамиды. Бұл өз кезегінде белсенді ой-әрекетті талап ететін әдіс-тәсілдерді меңгеруге мүмкіндік береді.
Есеп шығарудың оқу үдерісіндегі рөлі
Есеп шығарумен жүйелі айналысу еңбекқорлыққа, жауапкершілікке, табандылық пен жігерге үйретеді, алға қойған мақсатқа жету үшін қайсарлықты қалыптастырады. Теориялық түсініктемеден кейін есептер шығару мен жаттығулар орындау арқылы білімді пысықтап, толықтырамыз; ал тәжірибе жасау арқылы оны тереңдетіп, бекітеміз.
Теория
Негізгі ұғымдар мен заңдылықтарды түсіну, жүйелеу.
Есеп пен жаттығу
Алған білімді қолдану, дағдыны бекіту, қателерді түзету.
Тәжірибе
Құбылыстарды бақылау, дәлелдеу, қорытындыны нақтылау.
Бұл үш бағыт химияны меңгеруде өзара тығыз байланысты: бірі екіншісін толықтырады және пәнге деген қызығушылықты арттыруға қызмет етеді. Есептер шығару барысында заттар мен құбылыстар туралы түсінік тереңдейді, теориялық білімді орынды әрі сапалы қолдану машығы қалыптасады.
Неліктен есеп шығару тиімді?
1) Теорияны практикада қолдану
Есеп шешу — теориялық материалды практикалық тұрғыда қолдану, ғылыми білімді нақты әрекетке айналдыру.
2) Пәнаралық және өмірмен байланыс
Есептер химияның өмірмен байланысын көрсетеді, жаратылыстану бағытындағы мамандықтарға бағдар береді.
Психологтар мен әдіскерлер есеп шығаруды ой-әрекеттің жиынтығы деп қарастырады. Сандық және сапалық есептерді шығару барысында білім мен әрекет бірлігі жүзеге асады, ойлаудың әр түрлі әдістері қалыптасады: пайымдау, жіктеу, жүйелеу, дәлелдеу, қорытындылау.
Химия есептерінің түрлері
Сапалық есептер (эксперимент есептері)
Сапалық есептерде сандық мәліметтер болмайды. Олар көбіне химиялық тәжірибелер жасау арқылы шығарылады және қосылыстар мен құбылыстардың сапалық сипаттарын қамтиды.
Сандық есептер
Сандық есептерде химиялық материалдарға негізделген сандық деректер беріледі және оларды шығару үшін математикалық амалдар қолданылады. Алайда химия есептері таза математикалық есептерден ерекшеленеді: кейде барлық сандық мәліметтер шартта толық берілмейді, оларды анықтау үшін химиялық білім қажет.
Мысал
«Мыс сульфатының проценттік құрамы қандай?» деген есепте тікелей сандық дерек берілмеуі мүмкін. Мұндайда химиялық таңбалар мен формулалардың сандық сипаттамасына және стехиометриялық заңдарға сүйеніп шешім шығарылады. Есепті дұрыс шығару үшін алдымен қосылыстың молекулалық формуласын дұрыс жазу қажет.
Сандық та, сапалық та есептерді шешу үшін оқушының жеткілікті деңгейде химиялық және математикалық дайындығы болуы тиіс. Кез келген есепті шығару оның мазмұнын жан-жақты талдаудан және берілген шамалар арасындағы тәуелділікті анықтаудан басталады. Талдау нәтижесінде есептің түрі мен оған сәйкес шығару тәсілі белгіленеді.
Есептің шартын қысқа әрі нақты жазып үйренудің де маңызы зор. Ол үшін физика мен химияда жиі қолданылатын қысқартулар мен белгілеулерді білу қажет.
Сандық есептерді шешудің бағыттары
Сандық есептерді ойдағыдай шешу үшін белгілі дәрежеде химиялық және математикалық даярлық қажет. Сан есептері мазмұнына қарай бірнеше түрге бөлінеді. Жиі кездесетіндері:
- 1 Тәжірибе мәліметтеріне және химиялық заңдарға негізделген есептеулер (құрам тұрақтылық заңы, масса сақталу заңы, эквивалент заңы және т.б.).
- 2 Газ заңдарымен байланысты есептер (молекулалық масса табу, қалыпты жағдайда газдың көлемі мен массасын анықтау және т.б.).
- 3 Химиялық формуланы табу және құрастыру есептері.
- 4 Химиялық формулалар бойынша есептеулер.
- 5 Химиялық теңдеулер бойынша есептеулер.
- 6 Ерітінділермен байланысты есептеулер.
- 7 Аралас есептер.
Бұлардан бөлек периодтық заң мен периодтық жүйе, атом құрылысы, химиялық реакция жылдамдығы мен тепе-теңдік, химия және электр тогы тақырыптарымен байланысты көптеген есептер кездеседі.
Есеп шығарудың негізгі тәсілдері
Химия есептерінің мазмұны әр түрлі болғанымен, оларды шығару әдістері де сан алуан. Математикалық амалдарына қарай кең қолданылатын тәсілдер:
Тәсілдер
- Пропорция құру тәсілі
- Бірге келтіру тәсілі
- Алгебралық тәсіл
- Дайын формуланы пайдалану
- Алгоритм қолдану
- Графикалық тәсіл
Практикалық кеңес
Есепті шығару әрдайым талдаудан басталсын: берілгендерді нақтылап, ізделінетін шаманы көрсетіңіз, тәуелділікті табыңыз, содан кейін ғана әдісті таңдаңыз. Жаңа сабақта, бекітуде және күнделікті сұрауда тұрақты түрде есеп шығарып үйренген оқушы қорытынды бақылауды әлдеқайда жеңіл орындайды.
Дамыта оқытуда есеп шығару ізденімпаздық пен іскерлікті жетілдіреді. Химия есептерін жүйелі шешу мақсаткерлікті, зеректікті, қызығушылықты, белсенділікті, шығармашылық қабілетті дамытуға ықпал етіп, техникалық бағыттағы мамандықтарға баулиды.
Құрастырушы
Химия пәнінің мұғалімі: Курмашова А. Ж.
«ҰБТ есептері»: химия пәнінен ҰБТ-ға дайындық жинағы.