Жануарлар әлеміне төнген қауіп
Планетаның экологиялық күйі
Экологиялық жағдай — қазіргі уақыттағы ең күрделі мәселелердің бірі. Ол Қазақстанда да, әсіресе индустриясы дамыған орталықтарда және ауыл шаруашылығы аймақтарында өткір күйінде қалып отыр. Ауаның, судың және жердің ластануы адам өміріне, тіршілік ортасына тікелей қауіп төндіруде.
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
Экологиялық ахуалдың күрделілігін түсіндіру; ауаның, судың және топырақтың ластануының адам өміріне және өмір сүру ортасына қауіп төндіретінін нақтылау. Қазақстандағы өзекті экологиялық аймақтарға (Арал, Семей, Каспий, Байқоңыр) тоқталу және табиғатты қорғаудың қажеттілігін негіздеу.
Дамытушылық
Оқушылардың танымдық белсенділігін арттыру, білімін кеңейту және ізденушілік қабілеттерін дамыту. Өзіндік көзқарас қалыптастыра алатын, дәлелмен сөйлейтін азамат тәрбиелеуге бағыт беру.
Тәрбиелік
Экологиялық сананы қалыптастыру; туған жерге сүйіспеншілікті арттыру; жерге мейірім мен ықылас оятып, табиғаттың байлығы мен әсемдігін қорғауға үйрету.
Кіріспе: Биосфера және жауапкершілік
Биосфера — Жер шарын мекендейтін барлық тірі ағзалардың таралу аймағы. Қоғамның әр мүшесі ғаламшардағы тіршіліктің тұрақтылығы үшін қолайлы жағдай жасауға үлес қосуы тиіс.
Алайда қазіргі кезеңде табиғатқа тұтынушылық көзқарас күшейіп, бүлдірушілік әрекеттердің қарқыны артып отыр. Биосфераның химиялық құрамының өзгеруі — тірі ағзалардың өміріне төнген қауіптің нақты белгісі.
Сабақ жоспары
- 1Кіріспе
- 2Су — тіршілік көзі
- 3Атмосфера
- 4Топырақтың тозуы
- 5Жануарлар мен өсімдіктер әлемі
- 6Адам экологиясы
Экология ұғымы және Қазақстанның табиғи әлеуеті
Экология (грек тілінен — «мекен туралы ғылым») — қоршаған ортаны қорғау мен оның тепе-теңдігін сақтауға бағытталған білім саласы. Таза орта — салауатты өмір салтының негізі.
Қазақстан табиғи ресурстарға бай: елімізде 48 000 көл және 85 022 өзен бар. Менделеевтің периодтық жүйесіндегі 108 элемент кездеседі. Бұл байлықты ұқыпты пайдаланбасақ, салдары орны толмас өкінішке әкелуі мүмкін.
Су — тіршілік көзі
Су — барлық тірі ағзалардың ең маңызды материалдық негізі. Биосферадағы судың жалпы көлемі шамамен 1,5 млрд км³, ал оның тек 3%-ы ғана тұщы су. Бүгінде Жер тұрғындарының жартысынан астамы су тапшылығын сезінеді.
Жердің сулы қабығын гидросфера дейміз. Соңғы жылдары мұхиттар мен өзен-көл суларының ластануы су сапасын күрт төмендетіп, тіршілік ырғағына әсер етуде. Мұнай тасымалдайтын кемелер мен танкерлердің көбеюі, ядролық сынақтар және радиоактивті қалдықтардың тасталуы — басты қауіптердің бірі.
Атмосфера: газ тектес ластану
Атмосфера негізінен газ тектес ластаушылар арқылы бүлінеді. Олардың ішіндегі ең кең тарағандары — көмірқышқыл газы және басқа да улы газдар. Бұл ластаушылар ауа сапасын төмендетіп қана қоймай, адам денсаулығына және экожүйелерге ұзақ мерзімді әсер етеді.
Себеп
Өнеркәсіп, көлік, отын жағу
Салдар
Тыныс алу аурулары, климатқа ықпал
Шешім
Эмиссияны азайту, сүзгілеу, таза технология
Топырақтың тозуы: құнар — стратегиялық ресурс
Топырақтың адам үшін аса маңызды қасиеті — құнарлылығы. Кейбір аймақтарда топырақтың құнарсыздануы және жарамсыз жерге айналуы байқалады. Құнары төмен топырақтан мол өнім алу мүмкін емес, ал өнім азайса, халықты азық-түлікпен қамтамасыз ету мәселесі ушығады.
Топырақтың ластануы егін шаруашылығы өнімдерін, сондай-ақ жеміс-жидек пен көкөніс түсімін күрт азайтады.
Жануарлар мен өсімдіктер әлемі: биоалуантүрлілікке төнген қауіп
Адамзат қауымы пайда болғаннан бері табиғатқа, соның ішінде жануарлар дүниесіне әсері жыл өткен сайын күшейіп келеді. Түрлердің азаюы экожүйе тұрақтылығын әлсіретіп, табиғи тепе-теңдікті бұзады.
Жойылып кету қаупі және қорғау жұмысы
Дүние жүзінде жүздеген зоологиялық бақ жұмыс істейді. Олардың міндеті — жойылып кету қаупі бар аң-құстарды қорғау, көбейту және ғылыми зерттеуді қолдау. Қазақстанда зообақтар Алматы, Қарағанды, Шымкент қалаларында бар.
Қорықтар: табиғатты сақтаудың тірегі
Қазақстандағы қорықтар мен қорғалатын аумақтар табиғат байлығын, жануарлар мен өсімдіктер әлемін сақтауда маңызды рөл атқарады.
- Алматы
- Барсакелмес
- Ақсу-Жабағылы
- Наурызым
- Қорғалжын
- Марқакөл
- Үстірт
- Батыс Алтай
- Алакөл
Қызыл кітап: құқықтық және моральдық шектеу
Табиғатты қорғауда Қызыл кітаптың орны ерекше. Бұл ұғымды ағылшын табиғат зерттеушісі Питер Скотт ұсынған. 1963 жылы Халықаралық Қызыл кітаптың алғашқы басылымы жарық көрді.
Қызыл кітапқа енгізілген жануарларды, құстарды және өсімдіктерді біле тұра аулауға немесе жоюға тыйым салынады.
Адам экологиясы: денсаулық және орта
Ғасырлар бойы адам табиғатта өмір сүріп, оның бір бөлігі ретінде дамыды. Салауатты өмір сүру үшін адам денсаулықты сақтаудың жолдарын іздеп, аурудың алдын алуға ұмтылады. Денсаулықтың кепілі — табиғаттың тазалығы мен азық-түлік сапасы.
Халық даналығы табиғаттың адам денсаулығына әсер ететінін ерте түсінген: ем-дом тәсілдерін жасап, жұқпалы аурулардың таралу жолдарын зерттеп, алдын алу амалдарын қалыптастырған.
Бұл мамандықтар экологиялық мәселелерді әр қырынан талдауға көмектеседі.
Бекіту сұрақтары
- 1Экология дегеніміз не?
- 2Салауатты өмір салтын ұстануды қалай түсінеміз?
- 3Экологиялық проблемаларды шешудің тиімді жолдары қандай?
- 4Адам денсаулығын қалай қалыпты деңгейде сақтаймыз?
- 5Өсімдіктер мен жануарлар дүниесін қалай қорғаймыз?
- 6Жер планетасын қорғау үшін қандай қадамдар қажет?
- 7Қоршаған ортаны қорғауға өзіңіз қандай үлес қосып жүрсіз?
Үй тапсырмасы және зерттеу бағыттары
Зерттеу тақырыптары
Қорытынды
Табиғатты қорғау — бір күндік науқан емес, үздіксіз мәдениет пен жауапкершілік. Су, ауа, топырақ және биоалуантүрлілік — өмірдің тірегі. Оларды сақтау арқылы ғана біз адам денсаулығын, елдің қауіпсіз дамуын және болашақ ұрпақтың құқығын қорғаймыз.