Наурыз күн мен түннің теңелген күні
Мәлімет
Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Қазалы ауылы, №9 «Балауса» балабақшасының тәрбиешісі — Алпысбаева Күміскүл Әбдіғаниқызы.
Материал мектепалды даярлық тобына арналған және «Ұлыстың ұлы күні — Наурыз!» тақырыбын қамтиды.
Бөлім
Кіріспе
Наурыз туралы түсінік
Бөлім
Негізгі бөлім
Тарих, дәстүр, наурыз көже
Бөлім
Қорытынды
Наурыздың мәні мен бірлік идеясы
Наурыз: табиғат пен адам үндестігі
Наурыз — табиғаттың жаңарып, адамның да жаңғыратын шағы. Бұл мереке күн мен түннің теңелуімен байланысты: көктемгі күн тоғысы 21-інен 22-на ауысқан түні болады. Осы уақыттан бастап күн ұзарып, түн қысқарады.
Наурыз — жыл басы. «Наурыз» атауы парсы тілінен енген: «нау» — «жаңа», «руз» — «күн». Сол себепті бұл мереке бағзы заманнан бері бүкілхалықтық жаңа жылдың басталуы ретінде қабылданады.
Ресми мереке ретінде
Қазақстанда Наурыз ресми түрде 1988 жылдан бері қайта тойланып келеді. Ал Шығыс елдерінде (Өзбекстан, Қырғызстан, Ауғанстан, Тәжікстан, Пәкістан және өзге өңірлер) бұл мейрам ерте кезеңдерден бері дәстүрлі түрде аталып өткен.
Дәстүрлер мен мән-мағына
Тазалық пен тоқшылық нышаны
Халық Наурызға алдын ала дайындалады. Дәстүр бойынша үйге қос шырақ жағылады, ал ыдыстар ернеуіне дейін айранмен, сүтпен немесе бұлақ суымен толтырылады. Бұл — тоқшылықтың белгісі.
Табиғат-Анаға тағзым осы күні бұлақтарды тазартудан, ағаш отырғызудан көрінеді. «Бұлақ көрсең, көзін аш!», «Бір тал ексең, он тал ек!» деген нақылдар да осы игі амалдардың мәнін айқындайды.
Кешірім, татулық, береке
Наурыз — достық, еңбек, бейбітшілік мерекесі. Ұлыстың ұлы күні адамдар өкпе-ренішті ұмытып, бір-біріне игі тілек айтады.
Дастарқан басында жастар үлкендердің батасын алады. Бата — үлкендердің кейінгіге беретін ақ тілегі. Ақсақалдардың жиі айтатын батасы: «Ұлыс оң болсын! Ақ мол болсын, қайда барса жол болсын!».
Ойын-сауық пен өнер
Айтыс
Жақсылық пен жамандықтың, суық пен жылының айтысы ретінде көрініс табады.
Алтыбақан
Жастардың бас қосып, ән-күймен думандататын дәстүрі.
Ұлттық ойындар
Көкпар, бәйге, қыз қуу, жамбы ату сияқты ойындар қыза түседі.
Наурызнама
Көне деректерде Наурыздың бірнеше күндік тойлануы айтылады.
Наурыз көже: жеті дәмнің берекесі
Дастарқанның басты асы — наурыз көже. Ол дәстүр бойынша жеті түрлі тағамнан жасалады. Халық ішінде «Наурыз көжені тойып ішсең, жыл бойы тоқшылық болады» деген сенім бар.
Дайындау үлгісі
- 1 Қазан толы сүтті қайнатып, пісе бастағанда бетіндегі қаймағын қалқып алыңыз.
- 2 Сүт әбден пісуге тақағанда, қыстан сақталған сүр етті қосып, қазанның бетін жауып, шамамен 15 минуттай бұқтырыңыз.
- 3 Алдын ала бөлек пісірілген дәнді дақылдарды (бидай, жүгері, тары, асбұршақ, күріш және өзге қоректік дәндер) сүт пен етке араластырып, қайта қайнатыңыз.
- 4 Егер көже қоюланып кетсе, су қоспаған дұрыс. Қоюлығын айран қосып реттеңіз.
Ескерту: «Жеті дәм» құрамы өңірлік ерекшелікке қарай өзгеруі мүмкін. Маңыздысы — көпшіліктің үлесіп ішуі мен береке тілеу дәстүрі.
Наурыздың тарихи жадтағы жолы
Кеңестік дәуірдің идеологиялық қысымы Наурыздың қоғамдағы орнын әлсіретіп, көптеген ырым-жоралғының ұмыт болуына әсер етті. Ашаршылық, соғыс жылдары және ұлттық құндылықтарға қарсы науқандар салт-дәстүр сабақтастығын үзіп-жұлқып отырды.
Соған қарамастан, халық Наурызды жадында сақтап қалды. Тәуелсіздік жылдарында мерекенің қоғамдық маңызы қайта күшейіп, дәстүрді жаңғыртуға кең мүмкіндік ашылды.
Діни мереке ме?
Наурызды діни мереке деу дұрыс емес. Бұл — табиғаттың жаңаруына негізделген, бағзыдан қалыптасқан бүкілхалықтық Жаңа жыл. Иран, Ауғанстан, Үндістан, Кавказ және Орта Азия халықтары да оны өз дәстүріне сай атап өтеді.
Күнтізбе және мерекенің күні туралы пікір
Шығыс халықтары үшін жыл қайыру, яғни күнтізбе бастауын наурызбен байланыстыру кең тараған түсінік. Көптеген елдер Наурыз мерекесін 21 наурыздан бастап атап өтеді. Кей мемлекеттерде мереке 21–22 наурыз аралығында бірнеше күнге созылады.
Астрономиялық тұрғыдан күн мен түннің теңелуі көбіне 21 наурызға сәйкес келеді. Осы себепті Наурыздың басталу күні туралы қоғам ішінде түрлі пікір айтылып келеді.
Балабақша тәжірибесі: қуанышқа толы мереке
№9 «Балауса» балабақшасында Наурызды қарсы алу дәстүрге айналған. Мерекеге арналған ертеңгіліктер ұйымдастырылып, сахнада Наурызға қатысты көріністер қойылады.
Көктеммен бірге келген Наурыз — көпұлтты еліміздің бірлесе тойлайтын достық мерекесі. Бұл күндері табиғат та, Жер-Ана да түлеп, жаңарады. Халық араздықты ұмытып, бірлік пен берекені ту етеді.
Ақ тілек
Әр шаңыраққа құт-береке қонып, ынтымақ пен татулық арта берсін!
Ұлыстың ұлы күні құтты болсын!