Бейнелеуіш сөздер (слайд)Бейнелеуіш сөздер - табиғаттағы заттардың әр алуан күйін көру арқылы сипаттау, бейнелеу нәтижесінде жасалатын сөздер
Бейнелеуіш сөздер
Бейнелеуіш сөздер — табиғаттағы заттар мен құбылыстардың әр алуан күйін, қимыл-қозғалысын көзбен көріп сипаттаудан, бейнелеп беруден жасалатын сөздер.
Қысқа мысалдар
- жалт қарады
- маң-маң басады
- желп-желп етеді
- жарқ-жарқ етті
Мәтін ішіндегі қолданыс
«Кенеттен шыққан дауысқа Ботагөз “ә” деуге үлгермей, жүрісін кілт тоқтатып, жалт қарады.»
Мағынасы қалай ашылады?
Бұл сөйлемдегі кілт сөзі қимылдың бірден, тез тоқтағанын білдіреді. Ал жалт сөзі адамның шапшаң бұрылып қарауын аңғартады.
Қолданыс үлгісі
Бейнелеуіш сөздер көбіне көмекші етістікпен, әсіресе ет көмекші етістігімен тіркесіп жұмсалады.
- жалп ете түсті
- жалт қарады
- қалт етті
- ербең етті
- қайқаң етті
- сылаң етіп шыға келді
- тыржың етті, т.б.
Қайталану және қосарлану
Бейнелеуіш сөздер кейде қайталанып немесе қосарланып, көмекші етістікпен бірге қолданылады. Мұндай тәсіл қимылдың әсерін күшейтіп, елесті айқынырақ етеді.
Мысалдар
Ертегі айтса, ұршығын
Ұмытып әжем кетеді.
Жерде жатқан жүнді алып,
Қайта-қайта түтеді.
Басы қалт-қалт етеді,
Ерте, ерте, ерте екен...
Аузы балп-балп етеді.
«Салп» сөзінің бейнелеуі
Кейде бейнелеуіш сөз дыбыстың өзін емес, қимылдың көзге елестейтін көрінісін білдіреді. Мысалы, төмендегі жолдардағы салп сөзі — дыбысты емес, ірімшіктің қарғаның аузынан жерге қарай түсіп бара жатқан сәттегі көріністі, сол көріністің елесін бейнелейді.
Ырғалып қарға қарқ етті;
Ірімшік жерге салп етті.
Адам жүрісін бейнелейтін сөздер
Төмендегі бейнелеуіш сөздер адамның жүріс-тұрысының әр алуан қимылын айқын көрсетеді: