Қазақша рефераттар

Етістіктерді теріп жазып, оларды қай шақты білдіретінін айтыңдар

Грамматика Етістік Шақ

Сабақтың мақсаты

Білімділік

Етістіктің шақ категориясы туралы мағлұмат беру; шақтық мағынаны білдіретін етістіктердің морфологиялық құрылымын ұғындыру.

Дамытушылық

Етістіктің қолданыстағы маңызы мен қызметін ашатын жаттығулар арқылы оның күрделі әрі ауқымы кең сөз табы екеніне көз жеткізу; етістікті басқа сөз таптарымен байланыстыру.

Тәрбиелік

Етістікті іс жүзінде қолдануды меңгерту, байланыстырып сөйлеуге дағдыландыру.

Сабақ барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

Сабаққа дайындық, назарды жинақтау, жұмыс тәртібін нақтылау.

II. Білімді жан-жақты тексеру (өткенді еске түсіру)

  • Етістік дегеніміз не?
  • Етістіктің ерекшелігі қандай?
  • Етістіктің мағыналық түрлері қандай?

III. Жаңа материалды қабылдауға бағыттау

Бүгін етістіктің шақтары туралы жаңа сабақ өтеміз. Мақсатымыз — шақтық мағынаны білдіретін етістіктің жасалу жолын (морфологиялық құрылымын) білу және етістіктерді басқа сөз таптарымен байланыстырып, сөз тіркесі мен сөйлем құрастыруға үйрену.

Жаңа тақырыпты түсіндіру

Етістік қимыл-іс әрекетті білдіреді. Қимылдың жүзеге асу кезеңі сөйлеушінің хабарлау уақытымен, яғни сөйлеп тұрған сәтпен айқындалады. Осыған қарай қимылдың мезгілі (шақтық мағынасы) үш түрлі болады:

Осы шақ

Үнемі қайталанып отыратын (дағдыға айналған) қимыл, немесе сөйлеп тұрған сәтте болып жатқан іс-әрекет.

Өткен шақ

Сөйлеп тұрған сәттен бұрын болып кеткен қимыл, іс-әрекет.

Келер шақ

Әлі болмаған, бірақ кейін болуға тиісті қимыл, іс-әрекет.

Мысалдар

  1. 1 Костя мен Митя таудың терістік жағын қарауылдап отыр.
  2. 2 Жау бізді өкшелеп қуып келеді. Енді оларға бір соққы беруге дайындалдық.
  3. 3 Дөңестен екі-үш метрдей ғана қашықтықта жауды күтеміз.

Етістік шақтарының өзіне тән белгілері

  • Етістік үш шақтың бірінде жіктеліп келеді: бар-ар-сың, айт-пақ-сың.
  • Жіктік жалғауы күрделі етістіктердің құрамында көмекші етістікке жалғанады: жазып отыр-мыз, көмектесіп жібер-ерсіз-дер.
  • Шақ тұлғалары есімше, көсемше формаларымен және етістік түбірге жалғанатын жұрнақтар арқылы да жасалады: -ды/-ді, -ты/-ті, -мақ/-мек, -бақ/-бек, -пақ/-пек.

Алған білімді тиянақтау

122-жаттығу

Өлеңді мәнерлеп оқыңдар. Ақын суреттеген табиғаттың әсемдігін әңгімелеңдер. Өлеңнен етістіктерді теріп жазып, олардың қай шақты білдіретінін анықтаңдар.

123-жаттығу

Үлгі бойынша орындаңдар. «Шақ жарысы» атты грамматикалық ойын: жаз, көмектес, айт, жүр, көр.

Қорытынды, үй тапсырмасы, бағалау

Қорытынды

Бүгінгі сабақта етістіктің шақтарымен таныстық. Сөйлеп тұрған сәтке қатысты қимылдың болу мезгілі үшке бөлінеді: сөйлеп тұрған сәтте болып жатқан қимыл — осы шақ, әлі болмаған, бірақ кейін болатын қимыл — келер шақ, сөйлеп тұрған сәттен бұрын болып кеткен қимыл — өткен шақ.

Үй тапсырмасы

Көшедегі қимыл-әрекетті сипаттап мәтін құрастырыңдар. Мәтіндегі етістіктерді тауып, олардың шақтарын белгілеңдер.

Бағалау

Оқушылардың жауаптарының толықтығы, тапсырмаларды орындау сапасы және сөйлем құрастыру дағдысы бойынша бағаланады.