Әлихан Бөкейханов жайында анықтама

Қатысушыларға арнап кіріспе сөз айтылып, конференцияның тақырыбы мен мәні таныстырылды: Әлихан Бөкейхан — XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қазақ зиялылары арасынан шыққан аса көрнекті тұлға, қоғам және мемлекет қайраткері.

Іс-шара аясында баяндамалар тыңдалып, тарихи деректер мен әдеби мұралар талқыланды. Оқушылар Әлихан Бөкейханның қанатты сөздерін айтып, олардың мазмұнын бүгінгі құндылықтармен байланыстыра талдады.

Революциядан кейін Ә. Бөкейханов «Жаңарған Ресейдің ерікті азаматтары — қазақтарға» атты үндеуін жариялады. ХХ ғасыр талаптарына сай ұлттық мәдениетті жаңғыртуда «Алаш» партиясының рөлі ерекше болды.

1917 жылғы маусымда «Қазақ» газеті автономияның қазақ жұртына ауадай қажет екенін атап өтіп, оның негізгі тіректеріне назар аудартты: аумақ, мәдениет, ұлттық ерекшелік.

1917 жылғы 21–26 шілдеде Орынборда Бірінші бүкілқазақтық құрылтай өтіп, оның шешімдері негізінде «Алаш» партиясының бағдарламасы жарияланды. Сол кезеңде ұлттық мәдениетті дамытуға мүмкіндіктер пайда болып, рухани жаңғыру үдерісінде Алаш қайраткерлері алдыңғы қатардан көрінді.

Әлихан Бөкейханов мұрасын зерделеу — болашақ ұрпақтың тарихи санасы мен азаматтық жауапкершілігін қалыптастыратын маңызды бағыттардың бірі.

Әлихан Бөкейхан төре тұқымынан тарайды: Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыдан өрбіген әулеттің бір бұтағы. Арғы атасы — Сұлтан Барақ. Қазақтың соңғы хандарының бірі Бөкей — осы Сұлтан Барақтың баласы.

Әлихан тоғыз жасында Қарқаралыға барып оқуға беріледі. Зерделі жас ауыл молдасынан алған біліммен шектелмей, қаладағы үш кластық бастауыш мектепке өз еркімен ауысып, кейін Қарқаралыдағы қазақ балаларына арналған мектепте білімін жалғастырады.

Омбы мен Санкт-Петербургтегі оқу жылдары оның дүниетанымын кеңейтіп, қоғамдық-саяси пікірталастарға араласуына жол ашты. Елінің тағдырына алаңдаған ол халықтың білімін, мәдениетін көтеруді өмірлік мұратына айналдырды.

Оқуын аяқтап Омбыға оралған соң, Ә. Бөкейхан қазақ даласына жүргізілген отаршылдық саясатқа қатысты өзіндік көзқарасын айқындап, қоғамдық-саяси өмірге белсене араласты. Ол «Народная свобода» (Халық бостандығы) партиясына қатысып, қазақ зиялылары мен белсенділері арасында шағын топ ұйымдастырды.

1905 жылдан бастап Ресейдің конституциялық-демократиялық партиясының (кадеттер) мүшесі болды. Орал мен Семейде жиындар өткізіп, қазақ бөлімшесін құруға күш салды. Қарқаралыда отаршылдық саясатқа қарсы қозғалысқа қатысып, 14 500 адам қол қойған Қарқаралы петициясын ұйымдастырушылардың бірі атанды.

1905 жылы Семей облысы қазақтарының атынан І Мемлекеттік думаға депутат болып сайланғанымен, Дума жұмысына тікелей қатыса алмады: негізсіз жарлықпен Павлодар абақтысында үш ай қамауда отырды. Кейін Выборг үндеуіне қол қойғаны үшін де жауапқа тартылып, қысқа мерзімге түрмеге жабылды.

Ол әр жылдары бірқатар басылымдарда редакторлық қызмет атқарып, 1911–1914 жылдары «Қазақ» газетін ұйымдастыруға және оның жалпыұлттық деңгейге көтерілуіне зор үлес қосты.

ХХ ғасыр басында қазақ даласында әртүрлі бағыттағы қоғамдық ағымдар қатар дамыды. Әлихан бастаған жаңашыл, білімді зиялылар халықтың сана-сезімін оятуды бірінші кезекке қойды. Алайда қуғын-сүргін, бақылау, түрме мен жер аудару олардың жүйелі жұмысына кедергі келтірді. Әлихан да бұл қысымнан тыс қалған жоқ: Семей түрмесіне қамалып, кейін Самараға жер аударылып, негізінен ғылыми-шығармашылық қызметпен айналысуға мәжбүр болды.