Қазақша рефераттар

Шығыспен экономикалық байланыстың орталықтары

XIX ғасырдың I жартысындағы Қазақстанның Қытаймен сауда-экономикалық байланыстары

XIX ғасырдың басында Пекин сарайы өзге елдерден оқшаулану саясатын түбегейлі өзгертпеді. Бұл жағдай ресейлік көпестердің қытайлықтармен сауда айналымын кеңейтуіне кедергі келтірді. Соған қарамастан Ресей үкіметі экономикалық байланыстарды Қазақ шекарасы арқылы дамытуға ұмтылды.

Саяси және экономикалық алғышарттар

Ресейдің негізгі мақсаты — шекаралық өңірлер арқылы тұрақты сауда арналарын қалыптастыру, керуен қозғалысын көбейту және өңірлік нарықтарды (әсіресе Шыңжаң бағытында) айналымға тарту болды. Бұл ұмтылыс Қазақстан аумағын транзиттік кеңістік ретінде де, айырбас сауданың жергілікті базасы ретінде де алға шығарды.

Дегенмен мемлекетаралық деңгейде шекаралық сауданы реттейтін нақты келісімдердің болмауы, сондай-ақ баж салығы мен әкімшілік тәртіптердің жиі өзгеруі сауда қатынастарына тұрақсыздық әкелді.

Уақыт сызығы

  • 1809 — Нерпиннің Бұқтырма арқылы Шәуешекке сапары.
  • 1812 — Ниязов пен Аширов керуенінің Құлжадағы саудасы.
  • 1824 — Муминовтың Цин империясымен сауданың тиімділігін дәлелдеуге талпынысы.
  • 1830-жылдар — шекаралық бекіністердегі баж салығының өсуі.

Шекаралық бекіністердің рөлі

XIX ғасырдың басында Бұқтырма, Кереку, Өскемен бекіністері Шыңжаң мен Қазақстан арасындағы сауда айналымын дамытуда ерекше рөл атқарды. Бұл бекіністер керуен қозғалысын ұйымдастыру, қауіпсіздік, бақылау және кедендік алымдарды жинау сияқты қызметтерді атқарды.

1809 жыл: Нерпиннің бағыты

1809 жылы көпес Нерпин Тара қаласынан 5000 сомға тауар жеткізіп, Бұқтырманы басып өтіп, Қытайдың Шәуешек қаласында тауарын сатып, қайтадан Бұқтырмаға оралды.

1812 жыл: Құлжа базары

1812 жылы Ташкент көпестері Ниязов пен Аширов керуені құны 1 млн сомға жуық тауарды Құлжа базарында сатты.

Сауда орталықтары: Семей мен Петропавл

Шығыспен экономикалық байланыстың негізгі орталықтары — Семей мен Петропавл қалалары болды. Петропавл Орта Азиямен саудадағы аса маңызды елді мекенге айналса, Семей Қазақстан мен Қытай арасындағы ірі сауда торабы ретінде ерекшеленді.

Бұл қалалар арқылы керуендер жүріп, аймақтық нарықтар байланысып отырды. Нәтижесінде Қазақстан аумағындағы сауда инфрақұрылымы біртіндеп кеңейе түсті.

Есте сақтайтын тұстар

  • Петропавл — Орта Азия бағытындағы маңызды түйін.
  • Семей — Қазақстан–Қытай арасындағы ірі орталық.

Айырбас саудадағы тауар құрылымы

Ресей жағынан

Ресей тарапынан негізінен өнеркәсіптік дайын бұйымдар мен маталар сатылды. Бұл тауарлар шекаралық аймақтарда тұрақты сұранысқа ие болды.

Қазақтар тарапынан

Қазақтар көбіне мал және мал өнімдерін айырбастады. Жәрмеңке жүйесінің жеткілікті дамымауы сауданың ұзақ уақыт айырбас сауда шеңберінде қалуына ықпал етті.

Тұлғалар, бағыттар және жаңа мүмкіндіктер

Семен Мадатовтың сауда желісі

Грузин көпесі Семен Мадатов ресейлік бұйымдарын Ақсу, Құлжа, Қашғар және Қытайдың Жаркент қалаларында сатып, «Үлкен Тибетке» дейін жеткені айтылады. Ол Кашмирде болып, алғаш рет 250 кашмирлік шәлі алып келіп, Қазақ еліне жеткізді.

Мехти Рафаилов ұсынған жаңа жол

Кабулдық ауған көпесі Мехти Рафаилов Семейден Қашғарға тікелей апаратын жаңа бағыт ұсынды. Мұндай ұсыныстар керуен жолдарын қысқартуға және тасымал тиімділігін арттыруға бағытталды.

1824 жыл: Муминовтың бастамасы

1824 жылы Ташкент көпесі Муминов Қазақстан арқылы Цин империясымен сауда жүргізудің тиімділігін жергілікті басқарушыларға дәлелдеуге тырысты. Бұл әрекет сауданы әкімшілік тұрғыдан қолдауға қажеттілікті көрсетеді.

Сауданың тежелу себептері

XIX ғасырдың 30-жылдарынан бастап шекаралық бекіністер арқылы өтетін керуендерге баж салығы көбейтілді. Салық төлеуден қашқан көпестердің бұйымдары ресейлік заңдар негізінде тәркіленіп отырды.

Ресей мен Қытай арасында шекаралық сауданы реттейтін мемлекетаралық келісімнің болмауы да қатынастарға кедергі келтірді. Бұған қоса, шекаралық өңірде арнайы жәрмеңкелердің жеткіліксіздігі қазақтар тарапынан сауданың айырбас деңгейінде сақталуына әсер етті.

Кедергілердің қысқаша тізімі

  • Баж салығының өсуі (1830-жылдардан).
  • Салықтан жалтарған тауарларды тәркілеу.
  • Мемлекетаралық реттеу келісімдерінің жоқтығы.
  • Жәрмеңкелер жүйесінің әлсіздігі.

Аймақтық деңгейдегі ықпал

Орыс-қазақ сауда қатынастарының кеңеюі және Ресейдің Қазақстан мен Орта Азия халықтарымен байланыстарды күшейтуі бүкіл Орталық Азиядағы халықаралық жағдайға әсер етті. Сауда жолдарының жандануымен бірге өңірдегі экономикалық өзара тәуелділік те артты.

Конспект сұрақтары

  1. Шекаралық бекіністерде баж салығы қашан көбейтілді?
  2. Ауған көпесі Мехти Рафаилов ұсынған жол қандай бағытты қамтыды?
  3. «Үлкен Тибетке» дейін жеткен грузин көпесі кім?
  4. Сұлтан Құдаймендінің баласы Ғабдолланы Петербургке жіберудегі мақсаты қандай болды?
  5. Шығыспен экономикалық байланыстың негізгі орталықтары қай қалалар болды?
  6. Тара қаласынан 5000 сомға тауар жеткізген көпес кім?
  7. Шыңжаң мен Қазақстанда сауда байланысын дамытуда ерекше рөл атқарған бекіністерді атаңыз.
  8. 1812 жылы құны 1 миллион сомға жуық тауарын Құлжа базарында сатқан Ташкент көпестері кімдер?
  9. 1805–1806 жылдары патша үкіметі Қытаймен қарым-қатынасты реттеу үшін Пекинге жіберген елшілікті кім басқарды?
  10. Қай жылы Бағдат көпестері Стамбулдан қымбат тауарлармен шығып, Иранды, Ауғанстанды, Үндістанды аралап, Семейге келді?

Ескерту

Соңғы үш сұрақта (№4, №9, №10) бастапқы мәтінде жауапқа жеткілікті дерек берілмеген. Оларды жауаптау үшін қосымша материал қажет.