Жылдың төрт мезгілі ойыны
Мақсат пен өзектілік
Ойын — оқушыны еркін сөйлетуге, тыңдай білуге және тілдік ортада өзін сенімді ұстауға жетелейтін пәрменді құрал. Бұл бағыттағы негізгі мақсат — ойын арқылы оқушылардың білім-білігін, сөйлеу дағдысын қалыптастыру және дамыту.
Тілді үйренудегі ойынның мақсаты
Ойын арқылы оқушылардың білім-білік дағдылары бекіп, сөйлеу әрекеті табиғи түрде дамиды.
Оқытудағы ойынның міндеті
Оқушыны әрекетке тарту арқылы жаңа білімді меңгерту, ынта мен тәртіп дағдысын қалыптастыру.
Ойынның оқытудағы міндеттері
- Білім деңгейін және дағдыларды жетілдіре отырып, оқу мен тәрбиені бірлікте жүзеге асыру.
- Ойнап отырып, жаңа білімді меңгерту және бекіту.
- Танымдық қызметін күшейтіп, ой-өрісін кеңейту.
- Өзіне деген сенімін арттырып, оқуға қызығушылығы мен белсенділігін дамыту.
- Адамгершілікке тәрбиелеп, бірін-бірі сыйлауға және көмектесуге баулу.
Ойынның ерекшелігі
Оқушы дамуына ықпалы
- Ой-өрісі дамиды, сөйлеу қабілеті жетіледі.
- Қарым-қатынас жасауға үйренеді, көңіл күйі көтеріледі.
- Жалықпайды, сөздік қоры жүйелі түрде молаяды.
Сабақ сапасына әсері
- Сабақ сапасы жақсарып, пәнге қызығушылық артады.
- Логикалық ойлау дамиды, тәртіп сақтау дағдысы қалыптасады.
- Есте сақтау қабілеті нығаяды.
Сабақта қолданылатын ойын элементтері
Қазақ тілі сабақтарында тақырыпқа сай әртүрлі ойын элементтерін жүйелі қолданамын. Төменде тәжірибеде жиі пайдаланылатын тапсырма үлгілері берілген.
Жедел тапсырмалар
- «Қандай әріп жоқ?»
- «Сөзжұмбақ»
- «Не артық?»
Ойын таңдауда басты өлшем — сабақ тақырыбы мен оқу мақсатына сәйкестік.
Топтық жұмыс ережесі
Қай топ берілген талап бойынша бірінші және көбірек сөз жазса, сол топ жеңімпаз атанады. Әр топтан бір оқушы тақтаға шығып, нәтижесін жазады.
Фонетика бойынша ойын үлгілері
Дыбыс/әріп топтарымен сөз құрау
Төмендегі әріптер жиынтығын пайдаланып, мүмкіндігінше көп сөз жазыңдар:
- 1) ә, ы, ө
- 2) і, ң, ғ
- 3) қ, ү, ұ
«Кім жылдам?»
1) «А» әрпінен басталатын қала аттарын жазыңдар (мысалы: Алматы, Астана, Ақмола). Кейін картадан орналасқан жерін көрсетіп, қала туралы білетін ақпаратын айтқызуға болады.
2) Тек (а, е, ы, і) дауыстылары ғана кездесетін сөздер ойлап жазыңдар:
- (а) бала, тамаша, қараша
- (ы) ыдыс, ыстық, қырық, мысық, сызғыш
- (е) ертең, керек, сен, кеше
3) Қай жағынан оқыса да мағынасы өзгермейтін сөздерді жазыңдар (мысалы: Азиза, нан, қазақ, көк).
4) «Адасқан әріптер»: дыбыстарды тіркестіріп сөз жасаңдар.
- р, о, б → бор
- а, ш, а, ғ → ағаш
- п, е, т, м, е, к → мектеп
- о, ш, ы, қ, у → оқушы
- н, ы, п, ы, с → сынып
«Жылдың төрт мезгілі» ойыны
Бұл ойында оқушылар мезгілдерді кейіпкер ретінде сөйлетіп, өз ерекшелігін сипаттайды. Орманда кездескен төрт мезгіл амандасып, хал сұрасқаннан кейін әрқайсысы өзіне тән белгілерін мақтанышпен айтады.
Мысал: «Қыс» кейіпкері
«Мен — қыспын. Ең суық, қаһарлы мезгілмін. Үш ай — желтоқсан, қаңтар, ақпан айларында күн суытып, қар жаудырамын. Өзен-көлдерді қатырамын».
Осы тұста қыс мезгіліндегі мерекелерді сұрауға болады: Жаңа жыл.
Оқушылардан қыс туралы тақпақ, өлең, жұмбақ білетіндерін айтқызу тиімді.
Буын тақырыбы: «Ойлан, тап!»
Буын түрлерін меңгертуде қысқа әрі нақты тапсырмалар оқушыны тез ойлануға және дәл жауап беруге үйретеді.
Тапсырмалар
- Бір буынды тұйық буынға мысал келтір: ат, ет, ант, өрт.
- -та буынына аяқталатын екі буынды сөз ойла: баста, аяқта.
- Т әрпінен басталып, т әрпімен аяқталатын бір буынды бітеу буынға мысал келтір: төрт, торт.
- Б әрпінен басталатын екі буынды құс аты және аң аты: бұлбұл, бұғы.
Нәтиже
Мұндай тапсырмалар дыбыстық талдауды шапшаңдатып, жауап берудің мәдениетін қалыптастырады: тыңдау, ойлану, нақты айту.
Кеңес: жауаптарды жұппен тексертіп, қателерді өзара түзетуге мүмкіндік беріңіз.
Лексика бойынша: «Кім тапқыр?»
Мақал-мәтелдер арқылы антонимдерді табу — мағынаны салыстыруға, ойды дәл жеткізуге үйретеді.
Тапсырма
Ішінде антоним сөздері бар мақал-мәтелдерді тауып, тиісті сөздерді қойып жазыңдар:
1) Үйдің ыстығы — суығы қыс түскенде білерсің.
Кімнің дос — қас екенін іс түскенде білерсің.
2) Ашу — дұшпан, ақыл — дос.
3) Ақылдан жақын дос жоқ.
Ашудан жаман жау жоқ.
Морфология бойынша: «Кім тез оқиды?»
Бұл ойында сөйлемдегі сөздердің орын тәртібі ауыстырылып беріледі. Оқушылар сөйлемді дұрыс тәртіпке келтіріп, кім тез әрі дұрыс оқитынын анықтайды.
Тапсырмалар
- Біз математика сабағында неше түрлі есеп шығарамыз.
- Кеше сурет сабағы болды.
- Дене тәрбиесі сабағы спортзалда өтеді.
- Сабақта 25 оқушы отыр.
- Біз сабаққа кітап, дәптер, күнделік, қалам әкелдік.
Қорытынды
Білім беру — оқыту мен тәрбиелеудің үздіксіз үдерісі. Қазіргі білім берудегі маңызды ұстанымдардың бірі — оқушының пікірін бағалау және оны тыңдай білу. Ұстаз бен шәкірттің бірлесе жасаған еңбегінің нәтижесі — сапалы білім.
«Ойынсыз, музыкасыз, ертегісіз, шығармашылықсыз, фантазиясыз толық мәніндегі ақыл-ой тәрбиесі болмайды!»
Түйін
Баланы ойынға қатыстыра отырып үйрету — сабақты табиғи, қызықты әрі нәтижелі етеді. Ең бастысы, оқушы ойын мен үйренудің ара-жігін аңғармайтындай деңгейде, мақсатты түрде ұйымдастырылған оқу әрекеті жүзеге асады.