Тәмпіш қара повесі жайында түсіндіру
Сабақ жоспары (Әдебиет, 6-сынып, ІІІ тоқсан)
Сабақ тақырыбы
С. Сарғасқаев — «Тәмпіш қара» повесінен үзінді
Сабақ түрі
Қалыпты сабақ
Сабақ мақсаты
- Білімділік: оқушыларға Сансызбай Сарғасқаевтың өмірі мен шығармашылығы, «Тәмпіш қара» повесінен үзінді туралы толық мәлімет беру.
- Дамытушылық: ой-өрісін, ойлау белсенділігін, сөйлеу шеберлігін, тіл мәдениетін дамыту; сөздік қорын молайту; шығармашылық ізденіске баулу; өз ой-пікірін қалыптастыру.
- Тәрбиелік: елін, жерін, Отанын қадірлеуге; адамгершілікке, адалдыққа, еңбексүйгіштікке тәрбиелеу.
Әдіс-тәсілдер және жұмыс формалары
Түсіндіру, суреттеу, салыстыру, сұрақ-жауап, сөздікпен жұмыс, бағалау, бекіту, қорытындылау.
Жеке оқушымен, топпен және сынып ұжымымен жұмыс.
Көркем әдебиеттер, бейнелі суреттер, рефераттар, бүктемелер.
Сабақ кезеңдері
- Сәлемдесу.
- Кезекшінің мәлімдемесі.
- Журнал бойынша түгендеу.
- Жаңа сабаққа дайындық.
- «Менің атым Қожа» повесінің тарауларын бөліп-бөліп мазмұндау.
- Қосымша сұрақтар арқылы өткен тақырыпты қорытындылау.
Жаңа сабақ: автор және шығарма
Сансызбай Сарғасқаев: өмірі мен шығармашылығы
Сансызбай Сарғасқаев (29.04.1925, Жамбыл облысы, Красногор ауданы, Шарбақты селосы) — қазақ кеңес жазушысы, Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1942–1943 жылдары аудандық «Красногоршы» газетінде жауапты хатшы, 1949–1972 жылдары «Қазақстан пионері» және «Лениншіл жас» газеттерінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, редактор болып қызмет атқарды. Сондай-ақ «Жұлдыз» журналында жауапты хатшы болды.
Оның көркем туындылары 1949 жылдан бастап жариялана бастады. Шығармаларының басым бөлігі жасөспірім оқырманға арналған. Туындыларында жас жеткіншектердің ой-арманы, қоғамдық пайдалы істері, өнер-білімге құштарлығы, бір-біріне адалдығы мен достық қарым-қатынасы кең суреттеледі.
«Достар» (1952), «Бір отрядта» (1953), «Сәуленің жаңа достары» (1954), «Бір көшенің бойында» (1961), «Сынған тіс» (1963), «Шындық» (1964), «Көңілді балалар» (1966), «Тәмпіш қара» (1971).
Жаңашыл, жасампаз адамдар туралы «Ұстаз» (1979), «Сұлутөр» (1983) романдары жарық көрді. Автордың кітаптары мектеп оқушыларының тыныс-тіршілігінен сыр шертеді.
«Тәмпіш қара» повесі: идеясы мен тәрбиелік мәні
Сансызбай Сарғасқаевтың «Тәмпіш қара» повесінде 1930-жылдардағы ауыл өмірі суреттеледі. Шығарма 9 бөлімнен тұрады. Басты кейіпкер — тәмпіш қара атанған Шаншатай.
- •Танысу
- •Тілеп алған азап
- •Әзілі ме, шыны ма?
- •Өкініш
- •Теке қарт
- •Не болды бізге?
- •Бұдан кейінгі күндерде…
- •Ойламаған жерден
- •Үш күн қалғанда
Повесте Шаншатайдың әдептілігі, ұқыптылығы, еңбексүйгіштігі айқын көрінеді. Ертайдың бойынан өнерге құштарлық, дүниені бала көзімен қабылдай білетін таза таным танылады.
Шығарма жасөспірімдерді еңбекке баулудың маңызын алға тартады: еңбекке үйренген бала оқуға да, жауапкершілікке де төзімді болады. Ұқыптылық, әдептілік, үлкенді сыйлау, қоғамға пайдалы азамат болып қалыптасу — осының бәрі еңбектен бастау алады.
- Шаншатай ауыл балаларына «Октябрь балалары» газеті туралы айтып, басылымға қызығушылық оятады.
- Ертайдың суретшілік қабілетін бағалап, ең жақсы суретін газетке жіберуге үміттендіреді, талантын шыңдайды.
- Газет таратушы Теке қартты сыйлауды, құрметтің еңбектен басталатынын ұғындырады.
- Ауыл балалары газетті асыға күтіп, тіпті жырақтағы Теке қарттың үйіне іздеп барып оқиды — бұл оқу мен ақпаратқа деген ықыластың айғағы.
Ертай (суретші бала), Иманбек, Ниғмет, Күлдәрі, Оңалбек және басқа ауыл балалары. Шығармада ұстаз еңбегі де көрініс тауып, мектептегі білім мен еңбек, тәрбиелі іс пен тұрмыс өзара байланыста суреттеледі.
Сабақты бекіту: талдау және қорытынды
Әдеби-теориялық талдау
- Жанр
- Эпикалық жанр түрі — повесть.
- Негізгі идея
- Жас жеткіншектерді адамгершілікке, шыншылдыққа, қайырымдылыққа тәрбиелеу.
- Көркемдік құралдар
- Эпитет, теңеу, диалог, мақал-мәтелдер және басқа да әдеби-теориялық ұғымдар қолданылады.
Композициялық құрылым
Шаншатайдың ауылға келуі, ауыл балаларымен танысуы.
Шаншатайдың Ертайдың суретші екенін білуі және екеуінің айырылмастай дос болуы.
Оқушылардың қырманға көмекке баруы, түрлі ойын-сауық ұйымдастыруы, Шаншатайдың газетке қызығушылықты оятуы.
Оқушылардың мақалаларын оқу үшін Теке қарттың үйіне іздеп баруы, Шаншатай мен Иманбектің төбелесуі, Иманбектің кешірім сұрауы.
Пысықтау сұрақтары
- Әңгімедегі кейіпкерлерді ата.
- «Тәмпіш қара» повесі қалай басталады?
- Шығарма неге «Тәмпіш қара» деп аталған?
- Әңгімедегі тәмпіш қара кім?
- Шаншатайдың басқа балалардан ерекшелігі қандай?
- Шығармада мақал-мәтелдер кездесе ме?
- Ауыл балалары демалыс уақытында кімдерге көмекке барады?
Бағалау
Оқушылардың жауаптары мен тапсырмаларды орындауына қарай білім деңгейі бағаланады.
Үй тапсырмасы
- С. Сарғасқаевтың өмірі мен шығармашылығы туралы қосымша мәлімет іздеу, оқу.
- «Тәмпіш қара» повесін оқу, мазмұндау.
Қажет болса, повесть мәтінінің электронды нұсқасын жүктеп алып, үзінділер бойынша белгілеу (кейіпкер мінезі, композиция, көркемдік құралдар) жасау ұсынылады.