Қазақша рефераттар

Сүтқоректілерді қорғау шаралары

Сабақ туралы мәлімет

Мектеп

Ақтөбе облысы, Шалқар ауданы, Тоғыз орта мектебі

Пән / Сынып

Биология, 7-сынып

Мұғалім

Өтегенова Шарбану Мұхамбетиярқызы

Тақырып

Сүтқоректілер класы

Білімділік мақсаты

Тақырып бойынша білімді тексеру және жетілдіру; қосымша деректер арқылы оқушылардың сүтқоректілер туралы білімін кеңейту.

Дамытушылық мақсаты

Шығармашылық қабілетті және пәнге қызығушылықты дамыту; дүниетанымды қалыптастыру.

Тәрбиелік мақсаты

Сүтқоректілердің табиғаттағы рөлін сезінуге, оларды қорғауға тәрбиелеу.

Сабақтың типі

Қорытынды сабақ

Сабақтың түрі

Панорамалық сабақ

Оқыту формасы

Топтық, жұптық жұмыс

Көрнекіліктер

Слайдтар, түрлі-түсті суреттер, жануарлар картасы

Пәнаралық байланыс

География, экология

Сабақтың құрылымы

I. Ұйымдастыру бөлімі

  • Оқушылардың сабаққа қатысуы мен дайындық деңгейі тексеріледі.
  • Сынып үш топқа бөлінеді: «Барыс», «Камшат», «Құндыз».

Панорамалық сабақ форматы

A) Сайыс сабақ

Жылдам сұрақтар, «ең-ең» фактілері және сипаттама тапсырмалары арқылы білімді бекіту.

B) Видеоканал сабағы

Оқушылар биолог-ғалым және тілші рөлдерін атқарып, сұхбат форматында жұмыс істейді.

C) Саяхат сабақ

Қазақстан қорықтарына «виртуалды саяхат» арқылы табиғатты қорғау мазмұнын тереңдету.

A) Сайыс сабақ

I. «Кім жылдам?» — қызығушылықты ояту

Әр топқа арнайы сұрақтар

«Барыс» тобы

  1. Сүтқоректілер неге осылай аталады?
  2. Сүтқоректілерді зерттейтін ғылым қалай аталады?
  3. Сүтқоректілердің терісінде қандай бездер болады?
  4. Қаңқа қандай бөліктерден тұрады?
  5. Тістер қандай топтарға бөлінеді?
  6. Тыныс алу мүшелерін атаңдар.

«Камшат» тобы

  1. Қанайналым жүйесінде құстар мен сүтқоректілердің қолқа тамырында қандай айырмашылық бар?
  2. Сүтқоректілер миының ерекшелігі қандай?
  3. Сезім мүшелеріндегі ерекшеліктерді атаңдар.
  4. Ұрықтың даму ерекшелігі қандай?
  5. «Ұрық жолдасы» дегеніміз не?
  6. Сүтқоректілердің экологиялық топтарын атаңдар.

«Құндыз» тобы

  1. Ұшатын сүтқоректілердің ерекше белгілері қандай?
  2. Ілкіаңдарға қандай жануарлар жатады, неге бұлай аталады?
  3. Қалталы сүтқоректілердің ерекше белгілері қандай?
  4. Сүтқоректілер мен жорғалаушылардың құрылысындағы ұқсастық нені көрсетеді?
  5. Сүтқоректілерді қорғау шараларын атаңдар.

II. «Лездік сұрақтар»: «Ең, ең, ең…»

Жылдам фактілерді бекіту

«Барыс» тобы

  • Ең биік сүтқоректі — керік.
  • Ең жүйрік сүтқоректі — қабылан.
  • Мұхиттағы ең алып сүтқоректі — көк кит.
  • Құрлықтағы ең үлкен жануар — піл.
  • Ең ірі тұяқты сүтқоректі — бегемот.

«Камшат» тобы

  • Құрлықтағы ең ақылды сүтқоректілер — адам тәрізді маймылдар.
  • Ең ақылды теңіз жануары — дельфин.
  • Ең қалың терілі жануар — морж.
  • Ең ірі қолқанатты сүтқоректі — ұшқыш түлкі.
  • Ең ірі жыртқыш — ақ аю.

«Құндыз» тобы

  • Ең ірі мысық тұқымдас — Амур жолбарысы.
  • Ең ірі орман тұяқтысы — бұғы.
  • Ең сирек кездесетін түлен — Росса түлені.
  • Ең шөлге төзімді жануар — түйе.
  • Ең ащы дауысты аң — бақырауық маймыл.

III. «Жұмбақ сурет»

Оқушылар таңдалған сан арқылы көрсетілген жануарға толық сипаттама береді.

Коала

Коала өмірінің көп бөлігін ағаш басында өткізеді. «Коала» сөзі «су ішпеймін» деген мағына береді: ол эвкалипт жапырақтары мен өскіндерін жеп, суды жапырақтың сөлінен алады. Дене тұрқы шамамен 60–85 см. Австралияның ылғалды ормандарында мекендейді.

Піл

Құрлықтағы ең ірі жануарлардың бірі. Биіктігі шоқтығынан 4 м-ге дейін, салмағы 7 т-ға жетеді. Күніне шамамен 200 кг өсімдік қорегін жеп, 200 л су ішеді. Орташа өмір сүру ұзақтығы 60 жыл.

Кенгуру

Қалталы сүтқоректілерге жатады. Көпшілігі Австралияда таралған. Төлін аналығы құрсағындағы қалтаға салып, сүт бездерінен бөлінетін сүтпен асырайды. Кей түрлерінде дене тұрқы 5 м-ге дейін, салмағы 80 кг-ға дейін жетуі мүмкін. Бір секіргенде 10–12 м, жылдамдығы сағатына 50 км-ге дейін.

B) Видеоканал сабағы

Сабақ барысында 4–5 оқушы биолог-ғалымдардың рөлін атқарады. Қалғандары жазбаша сұрақтар дайындайды. Бір-екі оқушы арнайы видеоканалдың тілшілері ретінде тағайындалып, ал мұғалім жүргізуші қызметін атқарады.

Бағдарлама айдарлары

  1. Терминдер аукционы
  2. «Сүтқоректілер рекорды» репортажы
  3. Биолог-ғалымдармен тікелей жүздесу
  4. Қызықты деректер

1) Терминдер аукционы

Сүтқоректілердің суреттері ұсынылады, астында терминдер беріледі. Тапсырма: таңдаған жануарға толық сипаттама жасап, терминнің мағынасын түсіндіру.

маммология ұрық жолдас қалталы сүтқоректі көкет ілкіаңдар

2) «Сүтқоректілер рекорды» репортажы

Тіршілік ұзақтығы

Ұзақ өмір сүретіндер қатарында: үнді пілі — 70–80 жыл, зубр — 50 жыл, бұғы — 25 жыл, жолбарыс — 50 жыл, аю — 30–50 жыл, қасқыр — 15 жыл, түлкі — 10–12 жыл, борсық — 16 жыл, шимпанзе — 35 жыл, жылқы — 50–64 жыл, ит — 18–34 жыл, мысық — 20–37 жыл, түйе — шамамен 34 жыл.

Ең ірі сүтқоректілер

Ең ірі сүтқоректі — көк кит (Balaenoptera musculus). Аналық киттің ұзындығы 33,58 м-ге дейін жетуі мүмкін. Ең ауыр дарақтардың салмағы 190 т-ға дейін болғаны туралы деректер бар. Құрлықтағы ең ірі сүтқоректі — африкалық пілдің аталығы: биіктігі 3,96 м, салмағы 12 т.

Ең жүйрік

Гепард жылдамдығын сағатына 96 км-ге, кейде 105–115 км-ге дейін жеткізе алады. Басқа мысалдар: қоян — 40–50 км/сағ, бөкен — 70–80, керік — 45–50, арыстан — 75–80, зебра — 60–65, жабайы есек — 50–55.

Дене температурасы

Қалыпты көрсеткіштер: жылқы — 37–38°C, ірі қара — 38–39°C, қой мен ешкі — 38–40°C, ит — 37–39°C, мысық — 38–39°C, солтүстік бұғысы — шамамен 37,5–35,6°C, құндыз — 39–40°C.

Бас пен мидың салмағы

Бегемоттың басы шамамен 900 кг болғанымен, миы салыстырмалы түрде кіші. Ми салмақтары: піл — 5 кг, адам — 1400 г, жылқы — 500 г, сиыр — 350 г, шошқа — 150 г.

3) Биолог-ғалымдармен тікелей жүздесу (сұрақ-жауап)

Құндыз неге қауіп төнгенде суға сүңгіп, құйрығымен суды шолпылдатады? (жауабын ашу)

Бұл әрекет арқылы құндыз басқа дарақтарды қауіп-қатер туралы ескертеді.

Жарқанаттар қараңғыда қалай бағдарлайды және қорегін қалай ұстайды? (жауабын ашу)

Жарқанаттар эхолокация қолданады: жоғары жиілікті дыбыс шығарып, кедергіден қайтқан жаңғырықты есту мүшелері арқылы қабылдап, кеңістікте бағдарлайды.

Ыстық күндері иттер неге тілін салақтатып жүреді? (жауабын ашу)

Иттерде тер бездері аз болғандықтан, денесін салқындату үшін көбіне ауыз қуысы арқылы буландыруды күшейтеді (ентігу, тілін шығару).

Камшаттар азайса, балық әуелі көбейіп, кейін қайта азаяды. Ал камшат қайта көбейсе, балық та көбейеді. Неге? (жауабын ашу)

Камшаттар ауру немесе әлсіз дарақтарды көбірек қорек етіп, індеттің таралуын тежейді әрі популяция тығыздығын табиғи түрде реттеуге қатысады. Тепе-теңдік бұзылса, балық саны алдымен өсіп, кейін қорек, ауру және бәсеке факторларынан төмендеуі мүмкін.

4) «Ескерткіш орнатылған сүтқоректілер»

Әлемнің әр түкпірінде жануарларға қойылған ескерткіштер көп. Төменде солардың бірнешеуі берілген.

  1. Швейцарияда сенбернар иттеріне ескерткіш қойылған: олар 186 адамды үйінділер арасынан алып шыққан.
  2. Киттерге арналған ескерткіштердің бірі Аляскада бар: киттер — эскимостардың дәстүрлі тіршілік көзі.
  3. Санкт-Петербургте Эксперименттік медицина институты алдында Павловтың итіне ескерткіш тұр (1935 ж.).
  4. Англия мен Германияда «ең соңғы өлтірілген қасқырға» арналған ескерткіш орнатылған.
  5. Челябі қаласының елтаңбасындағы жүк артқан түйе Ұлы Жібек жолын бейнелейді.

C) Саяхат сабақ: Қазақстан қорықтарына саяхат

Табиғатты қорғау — жер және су ресурстарын ұтымды пайдалану, сақтау және ұдайы өсіруді қамтамасыз етуге бағытталған мемлекеттік әрі қоғамдық шаралар жүйесі.

Ақсу-Жабағылы (1926)

Батыс Тәңіртаудың солтүстік аудандарының табиғи кешендерін қорғау үшін құрылған. Марал, елік, арқар, сібірлік таутеке, ақтырнақ аю, ілбіс, доңыз және т.б. мекендейді.

Алматы қорығы (1931)

Іле Алатауының табиғи кешенін қорғау үшін құрылған. Марал, ілбіс, арқар, сібірлік таутеке, ақтырнақ аю кездеседі.

Барсакелмес (1939)

Шөл кешенін қорғау және тән жануарлардың санын қалпына келтіру мақсатында құрылған. Құлан, бөкен, қарақұйрық мекендейді.

Наурызым (1934)

Дала флорасы мен фаунасын қорғауға бағытталған. Ерекше белгісі ретінде тау елігін атауға болады.

Қорғалжын (1968)

Қорғалжын көлдері жүйесінің табиғи кешенін қорғау үшін құрылған. Мұнда сүтқоректілердің 37 түрі бар (суыр, тышқан, жабайы шошқа және т.б.).

Марқакөл (1976)

Марқакөл көлімен қоса Оңтүстік Алтайдың табиғи кешенін қорғау үшін құрылған. Сүтқоректілердің 40 түрі кездеседі (қоңыр аю, бұлғын, марал және т.б.).

Үстірт (1984)

Маңғыстау облысында орналасқан. Сирек жануарлар кездеседі: сілеусін, киік, дала иті, түлкі, ұзын тікенді кірпі. Сонымен қатар археологиялық нысандарымен де маңызды.

Батыс Алтай

Таулы ландшафттарымен ерекшеленеді. Сүтқоректілердің шамамен 50 түрі мекендейді (тиін, тышқан, марал және т.б.).

Алакөл (1998)

Алакөл алабының табиғи кешенін қорғау мақсатында құрылған. Жағалауда жабайы шошқа, елік, түлкі, қасқыр және басқа да жануарлар кездеседі.

Қорытынды

Бүгінгі сабақта оқушылар сүтқоректілер туралы білімдерін ортаға салып, тақырыпты қаншалықты меңгергендерін көрсетті. Олар қызықты деректермен танысып, маңызды түрлерді атап, табиғаттағы тепе-теңдік пен қорғаудың мәнін түсінді.

Негізгі ой

Оқушылардың келесі мақсаты — сүтқоректілерді қорғау, оларға қамқорлық көрсету және табиғатты аялау мәдениетін күнделікті әрекетке айналдыру.