Құлагер бейнесі
Мақсат пен міндет: Құлагер бейнесі арқылы шындықты тану
Бұл сабақта Ілияс Жансүгіровтің «Құлагер» поэмасындағы Құлагер тұлғасы негізгі нысанаға алынады. Құлагер бейнесі арқылы әлеуметтік теңсіздіктің астары ашылып, ақынның өмір шындығына көзқарасы пайымдалады.
Сабақтың мақсаты
Құлагер бейнесі арқылы әлеуметтік теңсіздік сырын ашу.
Сабақтың міндеттері
- Құлагер бейнесі арқылы қазақ халқының шынайы тұрмыс-тіршілігін және ақынның көзқарасын ұғындыру.
- Өнерге құрмет сезімін оятып, тектілік пен теңсіздіктің ара-жігін ажырата білуге тәрбиелеу.
- Поэманың оптимистік рухтағы қуатын сезіндіруге жол ашу.
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушыларды түгендеу.
- Сыныптың санитарлық тазалығын тексеру.
- Оқу құралдарының дайындық деңгейін бақылау.
Үй тапсырмасын сұрау
Тақырыптық тіректер
- «Осындай ас боп жатты Арқада бір…» (ас көрінісі)
- Балуан күресі
Талқылау сұрақтары
- «Ас» тарауында қандай түйінді ой жатыр?
- Асқа келген қонақтарды ақын қалай бейнелейді?
- Аста қазақтың қандай салт-дәстүрлері көрінеді?
- Ақын мен Батыраштың алғашқы кездесуінен нені байқадыңдар?
- Батыраш Ақанға неге ызалы?
- Ақан қалың қауым арасында қалай бағаланады?
- Ақан асқа қандай дайындықпен келді?
Жаңа сабақ: Құлагер бейнесі
Бүгінгі негізгі өзек — Құлагер тұлғасы. Ақан мен Құлагердің даңқын бүкіл қазақ даласына жеткізген туындылардың бірі — «Құлагер» әні. Ақын Ілияс Жансүгіров Ақан серінің өзге де ән-өлеңдерін шебер пайдаланып, оның орындаушылық қуаты мен әншілік өнерінің құдіретін танытады.
Ақ отау топырлады Ақан түскен,
Қалың жұрт кетті сырттан іштен.
Шығады Ақан даусы әнге талып,
Безілген ғашық жармен, қыран құспен.
Көкшеден құйылғандай бір бал бұлақ —
Тәтті әнге халық қанды, ел сусындап.
Осылай жұртты серпілткен Ақан кім? Бұл сұраққа жауап іздегенде, Құлагер бейнесі Ақанның болмысын тереңдете түседі. Құлагер — шындық өмірде де, поэмада да Ақанның жан серігі.
Поэмада Құлагерден айырылу Ақан жанын жаралап, жалғыздыққа тірейді. Өмірдің сәні мен сауықтың мәні жоғалғандай күй кешеді:
Ақанда қызық та жоқ, сауық та жоқ,
Оларды іздеп жұртпен жауықпақ жоқ.
Қапыда қатты тиген сол соққыдан
Қираған жан қанатын сауықпақ жоқ.
Жар да жоқ, жалын да жоқ, жақсы ат та жоқ —
Оларды енді көксер мақсат та жоқ.
Күңіренген күні-түні Құлагерге
Асқақ ән, әсем үнді зар жоқ та жоқ.
Мұнда Ақан мен Құлагер бірін-бірі толықтыратын, бөлінбес тұтастық ретінде көрінеді.
Дамыту: көркемдік талдау бағыты
Ілияс поэмада қырға біткен талай жел жүйріктің мүсінін сомдайды. Ал Құлагерге келгенде, ақын өз білімі мен талантына қоса, халықтың көп жылдық атбегілік танымын кеңінен пайдаланады. Осы тұста Абайдың «Аттың сыны» өлеңі мен Ақанның Құлагерге байланысты жырларымен үндестік байқалады.
Талқылау нүктелері
- Батыраш Құлагерді алғаш көргенде қандай ой түйді?
- Күреңбай сыншының көзімен Құлагер қалай сипатталады?
Тұлғалық акцент
Құлагер — тек жүйрік аттың ғана бейнесі емес, ол әділет пен тектіліктің символына айналады. Поэмадағы тартыс осы символдың айналасында әлеуметтік астарға ұласады.
Бекіту: поэтикалық үндестік
Абайдың «Аттың сыны» өлеңіндегі жүйрік ат бейнесін Ілиястың Құлагер сипаттауымен салыстыра отырып, екі мәтіндегі ұқсастықтарды табу ұсынылады. Бұл — көркем детальдардың қалай қайталанып, қалай түрленетінін аңғартатын маңызды жұмыс.
| Автор | Сипаттау | Түйін |
|---|---|---|
| Абай | «Тәует бас, қамыс құлақ, қоян жақ…» | Жүйрік тұлғаның сыртқы бітімі арқылы мінезі мен қуаты танылады. |
| Ілияс | «Тәует бас, қамыс құлақ, қураған жақ…» | Поэтикалық үндестік сақталып, Құлагердің дара сипаты айқындалады. |
Үй тапсырмасы және бағалау
Үй тапсырмасы
- «Құлагер» поэмасын толық оқу.
- Берілген үзіндіні жаттау.
Бағалау
Оқушылардың жауаптары, мәтінмен жұмыс сапасы, салыстырмалы талдау жасауы және мәнерлеп оқу дағдысы негізінде бағаланады.