Өсімдіктердің тыныс алуы

6-сынып • Жаңа сабақ

Сабақ жоспары

Тақырып

Әдіс-тәсілдер

Түсіндіру, сұрақ-жауап

Көрнекіліктер

Оқулық, тақта, кестелер

Сабақтың мақсаты

Білімділік: өсімдіктердің тыныс алуы туралы негізгі мәлімет беру.
Дамытушылық: тапсырмалар арқылы ойлау, есте сақтау және шығармашылық қабілеттерін дамыту.
Тәрбиелік: өз бетінше жұмыс істеуге, ұқыптылық пен тазалыққа, жеміс ағаштары мен қоршаған ортаны қорғауға тәрбиелеу.

Сабақ барысы

I. Ұйымдастыру

1 Сәлемдесу
2 Оқушыларды түгендеу

II. Үй тапсырмасын сұрау

Фотосинтез тақырыбы бойынша қайталау сұрақтары:

1. Фотосинтез қандай процесс?
2. Қант жапырақтың қай бөлігінде түзіледі?
3. Жапырақта фотосинтез жүретін бөлім қандай ұлпаға жатады?
4. Крахмалдың жарықта түзілетінін қай тәжірибемен көрсетуге болады?
5. Фотосинтез кезінде оттегі бөлінетінін дәлелдейтін тәжірибені түсіндіріңдер.
6. Табиғатта және өсімдік ағзасында тыныс алу мен фотосинтез қалай байланысқан?

III. Жаңа сабақ

Негізгі ұғымдар мен тұжырымдар

Өсімдіктердің тыныс алуы

Тыныс алу дегеніміз не?

Барлық жасушалар мен тірі ағзалар тыныс алады. Өсімдіктер тыныс алу кезінде оттегін сіңіріп, көмірқышқыл газын бөледі. Өсімдіктерде арнайы тыныс алу мүшелері болмайды: газ алмасу өсімдік мүшелерінің ұлпалары арқылы жүреді.

Тыныс алуда негізгі рөлді органикалық заттар атқарады. Жасушалар оттегін сіңіріп, органикалық заттарды ыдыратып, тотықтырады. Осы үдеріс барысында энергия бөлініп, ол өсімдік мүшелерінің өсуі мен дамуына жұмсалады.

Маңызды қорытынды

Тыныс алу кезінде органикалық заттардың бір бөлігі жұмсалып, өсімдіктің салмағы азаюы мүмкін. Мысалы, тұқым өну кезінде құрғақ затының 3–10%-ы кемиді.

Өну кезіндегі ерекшелік

Сыртқы орта жағдайы неғұрлым қолайсыз болса, тыныс алуға соғұрлым қоректік заттар көбірек жұмсалады. Тұқым өнген кезде энергияның бір бөлігі жылу ретінде бөлінеді.

Тыныс алуға әсер ететін жағдайлар

1) Судың әсері

Тұқым құрғақ болғанда (шамамен 10–12% су) тыныс алу баяу жүреді. Егер тұқымдағы су мөлшері 33%-ға жетсе, көмірқышқыл газының бөлінуі айқын артады. Сондықтан тұқымды қоймада сақтағанда ылғалдылық 12–14%-дан аспауы керек — бұл ұзақ сақталуына және шығымдылығын жоғалтпауына көмектеседі.

2) Температураның әсері

Температура жоғарылаған сайын тыныс алу жиілейді. Қыста -20…-25°C аязда да тыныс алу толық тоқтамайды, тек баяулайды. Ал өте жоғары температурада жасуша цитоплазмасындағы нәруыз ұйып, үдеріс тежеледі.

Мысал: Қыста төмен температурада сақталған картоп түйнектерінде тыныс алу баяулайды, ал қанттың қор ретінде жиналуы жалғасады. Сондықтан ұзақ сақталған картоптың дәмі тәттілеу болады.

3) Жарықтың әсері

Жарық жеткілікті болса, тыныс алу жылдамдауы мүмкін, әрі тыныс алуға қарама-қарсы фотосинтез процесі қатар жүреді. Жасыл өркендерді қараңғы жерге қойса, көмірсулар жетіспегендіктен тыныс алу қарқыны күрт төмендейді.

4) Улы заттардың әсері

Атмосферада улы заттар көбейсе, өсімдіктер уланып, тыныс алу үдерісі бәсеңдейді. Демек, ауаның ластануы өсімдіктердің тіршілік әрекетіне тікелей әсер етеді.

Ауаның ластануы: негізгі себептер

1) Тірі ағзалардан бөлінетін көмірқышқыл газы мөлшерінің артуы.
2) Өндіріс пен өнеркәсіптен шығатын қалдықтар мен түтін.
3) Автокөліктердің түтіні.
4) Ауру тудыратын зиянды микробтар.
5) Химиялық жасанды заттардан бөлінетін улы газдар.

Қоршаған ортаны қорғау шаралары

Жасыл өсімдіктер атмосфераның тазалығына үлкен үлес қосады. Көгалдандыру жұмыстарын жүйелі түрде жүргізу.
Ескірген, тым сиреп кеткен немесе өсуі нашар ағаштарды санитарлық тұрғыда кесу.
Өндіріс орындарынан шығатын улы газдарды ауаға таратпай, ұстап қалатын сүзгілеу және желдеткіш жүйелерін орнату.
Ағаштардың түбіндегі топырақты қопсытып, күтім жұмыстарын тұрақты жүргізу.

Қосымша жұмыс

Фотосинтез бен тыныс алуды салыстыру үшін салыстырмалы кесте құрастырыңдар (үдерістің бағыты, газ алмасу, энергияның бөлінуі/жұмсалуы, жүретін орны).

Мұғалім туралы

Мекеме: Қырыққұдық ауылы орта мектебі
Пәні: Биология және химия
Мұғалім: Абилова Ғазиза Исматовна