Абай Құнанбаевтың қара сөзіндегі Адам болу мәселесі
Абстракт
Бұл зерттеу жобасы Абай Құнанбайұлының қара сөздеріндегі адамгершілік пен ар-ұят мәселесінің қазіргі жас ұрпақ бойында қалай қалыптасқанын, олардың оны қалай түсінетінін және өмірде қай тұста қолдану керектігін анықтауға бағытталған.
Мақсаты
Абай Құнанбайұлының ақыл-өсиеттеріне сүйене отырып, қазіргі жастар арасындағы адамгершілік пен ар-ұят ұғымдарының деңгейін айқындау.
Гипотеза
Егер аға буын мен отбасы жас ұрпақ тәрбиесіне жауапкершілікпен қараса, қазіргі жастардың адамгершілік рухы жоғары болады.
Міндеттері
- Зерттеу тақырыбына қатысты ғылыми әдебиеттерді оқып, талдау және саралау.
- Ұлы ойшылдың қара сөздеріндегі ар-ұят пен адамгершілік мәселесін ашып көрсету.
- Ойшылдың идеясын жас ұрпаққа насихаттау.
Зерттеу әдістері
- Сауалнама жүргізу
- Жағдаяттарды талдау, шешім ұсыну және қорытынды шығару
- Ар-ұят ұғымын сипаттау
- Ұят туралы ұрпақтар сабақтастығын қарастыру
Зерттеу объектісі
Абайдың отыз алтыншы қара сөзі.
Зерттеу пәні
Адамгершілік пен ар-ұят.
Өзектілігі
Менің ойымша, адамгершілік пен ар-ұят бар жерде шындық пен әділдік орнығады. Тәрбиесі орнықты жас ұрпақтың адамгершілік рухы да жоғары болады. Абайдың баға жетпес мұрасы бүгінгі және келер ұрпақ үшін ақыл-өсиет пен тәлім-тәрбие мектебі ретінде маңызды.
Кіріспе
Қазіргі қоғамды толғандыратын өзекті мәселелердің бірі — жастарды адамгершілікке, әдептілікке, адалдыққа және имандылыққа баулу. Осы себепті мен бұл тақырыпты таңдадым.
Абай елдің болашағын ойлап, халықты ауыр тұрмыстан арылтудың жолын білім мен ғылымнан іздеді. Ол қоғамдағы зиянды мінез-құлықтарды атап көрсетіп, одан арылуға, жақсы қасиеттерді бойға сіңіруге — яғни тәрбиеге ерекше мән берді.
Қоғамды ірітетін әдеттер
Абай өсек, өтірік, мақтаншақтық, еріншектік, орынсыз мал шашу сияқты қылықтардың, сондай-ақ рулық тартыс пен бітпейтін дау-жанжалдың елдің берекесін кетіретінін қынжыла жазды. Ел ішіне іріткі салатын, өтірікпен мал жиып, байыған би-болыстарды өлеңмен шенеді.
Абай түсінігіндегі «Адам» ұғымы
Қазақ даласында адам ұғымына терең сипаттама берген алғашқы ойшылдардың бірі — Абай. Оның түсінігіндегі адам — ақыл мен еңбекқорлықтың, әділдік пен білімнің, махаббат пен адалдықтың, адамгершіліктің тұтастығы. Осы қасиеттерді бойына сіңірген кісі ғана — нағыз Адам.
Орыстың көрнекті педагог-ғалымы К. Д. Ушинскийдің адам тәрбиесіне арналған ойларымен салыстырғанда, Абай пікірлерінің үндестігі де байқалады.
Негізгі қағида
Абайдың адамгершілік идеалы қысқа да нұсқа тұжырымдалады: «Адам бол!» Бұл — кісілігі кемел азамат болу, жеке бастың ғана емес, елдің, тіпті адамзаттың қамын ойлау, дүниеге кең өрісте қарау.
Жастар тәрбиесіне үндеу
Абай қазақ жастарын желөкпелік пен көрсеқызарлықтан сақтандырып, өнер үйренуге, табиғатты тануға, ғылымға негізделген тиянақты білім алуға шақырды. Жастардың мінез-құлқы мен адамгершілік тәрбиесіне ерекше көңіл бөлген ойшыл: «Тез үйреніп, тез жима, жас уақытта көңіл — гүл» деп өсиет қалдырды.
Зерттеу мақсаты мен міндеттері
Зерттеу мақсатым — Абай Құнанбайұлының ақыл-өсиеттеріне сүйене отырып, қазіргі жастардың адамгершілік және ар-ұят мәселесін қалай түсінетінін анықтау.
Алға қойылған міндеттер
- Тақырыпқа қатысты ғылыми әдебиеттерді оқып, талдау және саралау.
- Қара сөздердегі ар-ұят пен адамгершілік мазмұнын жүйелі түрде ашу.
- Абай ойларын жас ұрпаққа насихаттау және тәжірибеде қолдану жолдарын көрсету.
Қорытынды ұстаным
Ар-ұят пен адамгершілік орныққан жерде әділдік, бейбітшілік, шыншылдық және ең бастысы — тәрбие нығаяды. Қара сөздерді оқып, зерделей отырып, бұл құндылықтардың кез келген ортада қажет екеніне көз жеткіздім. Осы мақсатта әртүрлі зерттеу жұмыстарын жүргізіп, әдебиеттерді қарастыра отырып, әсіресе Абайдың отыз алтыншы қара сөзіндегі ар-ұят пен адамгершілік мәселесіне басымдық бердім.
Абай — дана, Абай — дара
Абай өміріне шолу
Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы 1845 жылы қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы аумағындағы Қарабұлақ жайлауында дүниеге келген. 1904 жылы Балашақпақ жайлауында қайтыс болып, Жидебайға жерленген. Ол — ұлы ақын, философ, ағартушы әрі композитор.
Ақынның арғы атасы — Олжай батыр. Олжайдан Айдос, Айдостан Ырғызбай, Ырғызбайдан Өскенбай тарайды. Өскенбайдың әйелі Зереден Құнанбай дүниеге келеді. Құнанбайдың әйелі Ұлжаннан Абай туған.
Абайдың отбасы туралы деректерде бірнеше жұбайы аталады. Бәйбішесі Ділдәдән және екінші әйелі Әйгерімнен балалары болғаны айтылады. Әмеңгерлік жолмен үйленген Еркежаннан ұрпақ болмаған.
Білім алған жері және шығармашылығы
Абай алғаш ауылында, әкесі ашқан медреседе оқып, молда Ғабитханнан дәріс алған. Он жасқа толған соң Семейдегі Ахмет Риза медресесіне түсіп, үш жыл білім алады. Осы кезеңде қаладағы приход мектебіне де қатысып, орыс тілінен қосымша сабақ оқиды.
Абай шығыс классиктері Низами, Сағди, Қожа Хафиз, Жәми еңбектерін оқып, сондай-ақ А. С. Пушкин, А. И. Герцен, И. А. Крылов, Ф. М. Чернышевский сияқты орыс ойшылдарының мұраларымен танысады. Батыс Еуропа әдебиетінен Гете, Дж. Байрон еңбектерін оқып, түрлі ғылым салаларын зерттеген.
Есейген шағында өзіне ерекше әсер еткен туындыларды қазақ тіліне аударып, ұлттық әдебиетті жаңа мазмұн, жаңа ой орамымен байытты. Өлең жазуды ерте бастап, 1882 жылы жазылған «Қансонарда» шығармасы ақындық қуатын айқын танытқан ірі туындыларының бірі саналады.
1885 жылы Шар өзені бойындағы Қарамолада өткен төтенше съезде Абай төбе би болып сайланып, Семей қазақтарына арналған құқықтық ереже әзірлеу міндеті жүктеледі. Абай бастаған комиссия 93 баптан тұратын ережені үш күн, үш түнде дайындағаны туралы дерек сақталған.
Абай музыка саласында да мол мұра қалдырды. Бүгінде ақынның көптеген әндері нотаға түсірілгені айтылады. Әндері өз өлеңдерінің өлшем-ырғағымен табиғи үйлесіп, қазақ музыка өнерінің дамуына ықпал етті.
Абай Құнанбайұлының қара сөздеріндегі «Адам болу» мәселесі
Абайдың қара сөздері
Абайдың философиялық, көркемдік, әлеуметтік-гуманистік және дін туралы көзқарастары терең көрінетін мұрасы — қара сөздері. Бұл шығармалар ақынның сөз өнеріндегі қуатын ғана емес, дүниетанымдық даналығын да айқындайтын классикалық мәнерде жазылған прозалық туындылар.
Абайдың толық жинағында 1890–1898 жылдар аралығында жазылған қара сөздері берілген. Жалпы саны — қырық бес бөлек шығарма.