Гаурхар ана
Гауһар ана: қазақ тарихындағы әйел тұлға және Түркістан маңындағы киелі орын
Тарихи деректерге сүйенсек, Гауһар ана — Қожа Ахмет Иассауидің қызы. Оның бейіті мен сағанасы Түркістан өңіріндегі діни-рухани мұра қатарында ерекше орын алады.
Ескерткіштің сипаттамасы
Гауһар ана бейіті тарихи-архитектуралық құндылығы бар ескерткіштердің бірі. Нысан қазіргі Түркістан ауданы аумағында орналасқан. Ертеректе бұл жер ені шамамен 20 метрге жуық шағын төбе түрінде болған: алғашқы қабір орны бұзылып, шатыры жоқ, төртқұлақ дуал қалпы ғана сақталғаны айтылады.
1990 жылдары қабірдің жанынан зиярат етушілерге арналған үш бөлмелі құрылыс тұрғызылған.
Кеңістік пен өлшемдер
- Қазіргі сағана мен зиярат үйі шамамен 15 × 12 көлемді топырақ тұғырдың үстіне орналасқан.
- Төртқұлақ сағананы айналдыра ені 0,7 м бетон жол құйылған.
- Құлпытас шамамен: ұзындығы 3,5 м, ені 1,5 м, биіктігі 1,6 м. Күйген кірпіштен қаланып, сырты сыланып, әктелген.
- Шырақшы бөлмесі: 3,7 × 3,2 м. Зияратшылар бөлмесі: 5,4 × 3,1 м.
Өмірбаянға қатысты болжамдар
Гауһар ананың нақты қайтыс болған уақыты жөнінде сенімді жазба мәлімет сақталмаған. Дегенмен Қожа Ахмет Иассауидің 1101–1103 жылдары туғаны және жиырма жасында үйленгені туралы деректерді негізге ала отырып, Гауһар ана шамамен 1122–1124 жылдары дүниеге келген деген жорамал бар.
Егер 1167 жылы Гауһар ана 43 жаста болды деп алсақ, оған тағы 20–30 жыл қосқанда, оның 1187–1197 жылдары шамасында қайтыс болуы ықтимал деген болжам жасалады.
Ел аузындағы аңыз және ауызша дерек
«Әзірет Сұлтан» кесенесінде ұзақ жылдар бас сақтаушы, кейін мұражай директоры болған О. Дастанов ақсақалдың ел арасынан естіген аңызы бойынша, Гауһар ана қайтыс болар алдында:
«Мені інім Ибраһим шайхтың қаны төгілген жерге қойыңдар», — деп өсиет айтқан.
Аңызға сенсек, Ибраһимді «Сүйір» деген жұрт өздері қазған арықтан рұқсатсыз су алғаны үшін кетпенмен шауып өлтірген. Демек, әңгіме Сүйір арығының жағасы туралы болуы мүмкін.
О. Дастановтың естелігі
Ақсақалдың ауызша дерегінде: балалық шағында анасы ертіп апарып, Гауһар анаға құран оқып, зиярат ететінін еске алады. Сол кезде күйген кірпіштен қаланған шағын кесене болғаны, келбеті қазіргі Рабия Сұлтан Бегім кесенесіне ұқсас, бірақ көлемі кіші екені айтылады. Күмбезі көгілдір қышпен қапталғанымен, жартысы құлап қалған, құрылысы төрт бұрышты әрі өте көне болған.
Жаңғырту және қазіргі кесене
2014–2015 жылдары «Әзірет Сұлтан» қорық-музейінің бастамасымен Гауһар ана басына жаңа кесене тұрғызылды. Кесене порталды, бір жаппалы құрылыс ретінде сипатталады.
Кесене өлшемдері
- Биіктігі: 9 м
- Әр қыры: 6 м
Қорғау аймағы
Нысанның жалпы қорғау аймағы 8 гектар аумақты қамтиды.
Бүгінде Гауһар ана сағанасы — Түркістан өңіріндегі киелі нысандардың бірі ретінде тарихи жадты жаңғыртып, қазақ тарихындағы әйел тұлғалардың рухани-мәдени орнын айқындай түсетін құнды мұра.