Пенделердің сөккенін, мал жібермес теп - тегін

Төрт түлікке қатысты ырым-тыйымдар

Қазақ халқы ежелден мал шаруашылығымен айналысқан. Ғасырлар бойы жинақталған бай тәжірибе арқылы малдың жай-күйін, өрісін, күтімін жетік таныған. Мал өсіруге аса қолайлы Қазақстан жерін төрт түліксіз елестету қиын. Сондықтан мал шаруашылығы еліміз үшін маңызды сала болып қала береді. Жастар қасиетті төрт түлікке қатысты ұлттық таным мен өмірлік тәжірибені ұмытпауы тиіс.

Түйін

«Малды теппе — құлындайды биесі. Тәубе қылар үй иесі — малдың бар ғой киесі. Айуанды тепкенің — ырысыңды төккенің».

Малға қатысты ырым-тыйымдар

Мал айдап бара жатқан адамға «Айдар көбейсін!» дейді, ал малшыға «Бағар көбейсін!» деп тілек білдіреді.
Жас ботаны бірден көзге түсірмейді: оны бір айдай шымылдықтың не ши қоршаудың ішінде ұстайды. Жас бота тұрған үйдің белдеуіне бөгде адамның атын байлатпайды. Егер бөтен адам байқап қойса, «Тіл-көзім тасқа» дегізіп, ботаға түкіртеді немесе отқа тұз тастатады.
Малдың сүттілігіне не семіздігіне қатты мақтанбайды, «көз тиеді» деп сақтанады.

Сүт пен берекеге қатысты

Қазанда қайнап жатқан сүт төгілсе, малдың желініне жара шығады деп ырымдайды.
Сүт отқа күйсе, малдың емшегінде сүт азаяды дейді.
Малдың уызын алдымен үй иесі ішуі керек.

Мал сойғандағы ырым

Мал сойған кезде төс шеміршегін кесіп алып, жарға не босағаға лақтырғанда жабысып қалса, «аты жүйрік болады» деп жорамалдайды.
Малдың сүйегін далаға тастамай, жерге көміп тастайды.
Қойдың жүнін, мүйізін отқа жақпайды.

Мал құралдары мен әбзелге қатысты

Мал әбзелдерін лас жерге, аяқ астына тастамайды; арнайы орынға іледі.
Мал ұстайтын құралдарды (құрық, бұғалық т.б.) аттамайды: олар киелі саналады.
Мал ұстайтын құралды тік көтеріп жүруге болмайды; ілгегін қолға іліп, жерге сүйретіп алып жүреді.
Атты не басқа малды сатқанда немесе сыйлағанда ноқта-жүген, бас жіп берілмейді: «ырыс-несібе сонымен бірге кетеді» дейді.
Мал байлайтын арқанды, жіпті, көгенді аттамайды.
Қой қырқатын қайшыны қолға бермейді: жүнге орап жерге қояды, екінші адам сол жерден алады. Әйтпесе «қайшы қойдың терісін кесіп кетеді» деп ырымдайды.
Ер-тұрманды үй ішіндегі арнайы жерге қояды.

Мал төлдеу мен өсімге қатысты

Мал төлдеп жатқанда ешкімге мал бермейді, сатпайды, айырбастамайды.
Мал үш-төрт төл туса, олардың біреуін бауыздап, босағаға көмеді деген ырым бар.
Кендірмен байлаған, жыңғылмен айдаған малдың саны өспейді деп жорамалдайды.

Жылқыға қатысты белгілер

Ат жер тарпыса, жолға шығуға белгі дейді.
Ат жолға шығарда тезек тастаса, «жол болады» деп ырымдайды.
Ат сүрінсе, олжаға жолығады дейді.
Сиырдың желіні іссе, таңертең ерте кебіспен ұшықтайды.
Түнде мал санамайды — жаман ырым.

Аң-құс, ит және табиғатқа қатысты ұғымдар

Ит пен саятшылық дәстүрі

Жақын адамға ит сыйламайды.
Ит — жеті қазынаның бірі. Оны өлтіруге, азаптауға, қаңғыртып жіберуге болмайды; олай етсе, иесінің басына жаманшылық келеді деп сенген.
Аңға шыққан адамға «Қанжығаң майлансын!» деп тілек айтады.
Атып алған аң-құсты сыйлыққа «сыйлайды» деп айтпайды; бергісі келсе, «Байладым» дейді.
Атып алған құланның сауырын (немесе белгілі үлесін) міндетті түрде аңды атқан аңшы өзі пайдаланады, қалған етті серіктестерімен тең бөліседі.
Бүркіттің тұяғын қасиетті санап, үйдің төріне не бесікке іліп қояды.
Аңдар мен құстарды рұқсат етілген мерзімінде ғана аулау керек.

Құс, ауа райы және белгілер

Ит ұлыса, жамандық болады дейді.
Қарғалар тобымен шуылдасып ұшса, қыста күн суытады; жазда жамандықтың белгісі деп жориды.
Құстар өзендегі не арықтағы суға түссе, ауа райы өзгеріп, жаңбыр жауады; жер бауырлап ұшса, күн бұзылады.
Көкектің дауысы оң жақтан естілсе — байлық, сол жақтан естілсе — сәтсіздік; алдыңнан естілсе — денсаулықтың белгісі деп ырымдайды.
Тырналар дыбыс шығармай тым жоғары ұшса, күн жылы болады дейді.
Әтештің мезгілсіз шақыруы — жаман ырым; ал әтештер төбелессе, үйге қонақ келеді деп жорамалдайды.

Табиғатты аялау туралы өсиет

«Емес сенің еркіңде, “бүлдірем” деп желпінбе. Жұмыртқаны шайқама, өсімдікті өлтірме. Айтуға ауызым бармайды — құс та сені қарғайды. Зәбірлесең торғайды, ол былайша зарлайды: “Торғай деген атым бар, бір жапырақ етім бар. Ұя бұзған балалар, мен сияқты жетім қалар.”»

Ескерту

Балықтың құйрығын ұстаса, қармаққа балық түспейді деп ырымдайды.

Ырым

Тышқан нанның бетін қажап жесе — астық мол, астын жақын қажаса — астық аз болады деп жориды.