Өсімдіктер тобы
Жануарлар неліктен құрып кетеді?
Жануарлар мен өсімдіктерді сақтап қалу — табиғатты сүйетін әр адамның ортақ міндеті. Тірі ағзалардың саны азайса, табиғи тепе-теңдік бұзылады, ал оның салдары бүкіл экожүйеге әсер етеді.
Негізгі мақсаттар
- Сирек кездесетін және саны жыл сайын азайып бара жатқан жануарлар туралы түсінік беру, олардың түрлері Қызыл кітапқа тіркелетінін ұғындыру.
- Ойландыру, өздігінен ізденуге жетелеу, қиял мен ой қорытындысын дамыту, ой-өрісті кеңейту, шығармашылықты қолдау.
- Табиғатты қорғауға тәрбиелеу, қамқорлыққа баулу, экологиялық мәдениет қалыптастыру.
Тіршілік иелері қалай байланысады?
Жер бетіндегі барлық тірі ағзалар бір-бірімен қоректік тізбек арқылы байланысады. Бір буындағы өзгеріс келесі буындарға да әсер етеді.
Егістік мысалы
Сарышұнақ егістікте өсетін дәнмен қоректенеді, ал оны түлкі аулауы мүмкін.
Дән → Сарышұнақ → Түлкі
Дала мысалы
Бұғы шөп жейді, ал бұғы — қасқырдың жемі.
Шөп → Бұғы → Қасқыр
Су айдыны мысалы
Жәндіктер өсімдіктермен қоректенеді. Көлбақа жәндікті жейді, ал көлбақаны құтан аулайды.
Өсімдік → Жәндік → Көлбақа → Құтан
Неліктен жануарлар құрып кетеді?
Ғалымдар жануарлардың жойылу себептерін зерттеп, негізгі факторларды анықтаған. Көп жағдайда қауіп адамның әрекетінен күшейеді.
Басты себептер
- Тіршілік ортасының жойылуы: егін салу үшін орман-тоғайды кесу, өртеу; ғимараттар салу.
- Аңшылық және жөнсіз аулау: браконьерлік, шектеусіз аулау.
- Табиғи апаттар: өрт, құрғақшылық, су тасқыны сияқты құбылыстардың әсері.
- Судың ластануы: өзен, көл, теңіз бен мұхитқа қалдықтардың түсуі.
Қазақстанда сирек кездесетін жануарларды аулауға тыйым салынған. Дегенмен, адамның шаруашылық әрекеті мен заңсыз аулаудың салдарынан кейбір түрлер мүлде жойылып, ал көп түрлер өте сирек кездесетін деңгейге дейін азайды. Мұндай түрлер Қазақстанның Қызыл кітабына енгізіледі.
Қызыл кітаптағы мысалдар
Тоғай бұғысы
Тоғай бұғысы бұрын Қазақстанда Сырдария мен Іле өзендерінің бойын мекендеген. Бірақ 1960-жылдардың ортасында толықтай жойылып кеткен. 1981 жылы Тәжікстаннан бірнеше бұғы әкелініп, Іле өзенінің сол жағалауындағы аңшылық шаруашылыққа жіберілді. Қазір олардың саны 200-ден асты.
Қабылан
Қабылан бүгінгі күні де жойылып кету қаупінде. Сондықтан қолдан өсірілген қабыландарды табиғи ортаға қайта жіберу — түрді сақтаудың маңызды жолдарының бірі.
Қорықтар: табиғатты сақтаудың тірегі
Өсімдіктер мен жануарлар қорғалатын тұтас табиғи аймақ қорық деп аталады. Қорықтар биоалуантүрлілікті қорғауға және табиғи тепе-теңдікті сақтауға көмектеседі.
Қазақстандағы ерекше қорғалатын аумақтарға мысалдар
- Ақсу-Жабағылы қорығы
- Алакөл қорығы
- Үстірт қорығы
- Наурызым қорығы
- Батыс Алтай қорығы
- Барсакелмес қорығы
Суреттер сөйлейді: үш көрініс, үш қорытынды
Кейде бір сурет ұзақ мәтіннен де әсерлі сөйлейді. Төмендегі мысалдар табиғатқа немқұрайды қараудың салдарын көрсетеді.
1) Орманда қарулы адам
Жөнсіз аңшылық — жануарлар санының күрт азаюына әкелетін ең қауіпті факторлардың бірі.
2) Шашылған қоқыс
Қоқыс табиғатты ластайды, жануарлардың мекенін бұзады және денсаулығына зиян келтіреді.
3) Гүлді таптаған бала
Өсімдіктер жойылса, олармен байланысты жәндіктер, құстар және басқа тіршілік иелері де зардап шегеді.
Ойлануға арналған сұрақтар
1-топ
Жер бетіндегі жануарлардың құрып кетуіне қандай себептер әсер етеді?
2-топ
Қорықтар не үшін құрылады?
3-топ
Қызыл кітап туралы не білесің?
Жағдаяттарды талдау: дұрыс әрекет қандай?
Табиғатты қорғау үлкен істерден ғана тұрмайды. Көп нәрсе күнделікті таңдаудан басталады.
1-жағдаят: Орманда қатты музыка
«Алақай! Біз ормандамыз. Енді қатты айғайлап, музыка тыңдаймыз!» деген ой дұрыс па?
Қорытынды: қатты музыка мен айғай-шу ормандағы жануарларды үркітеді, олардың тіршілігіне кедергі келтіреді.
2-жағдаят: Ұядағы жұмыртқа
Бұта үстіндегі ұяны көрген балалар жұмыртқаны ұстап көргісі келеді. Бірақ қолдарына алмайды. Бұл әрекет неге маңызды?
Қорытынды: жұмыртқаға тиісуге болмайды. Құс ұясына қауіп төнді деп сезсе, жұмыртқаны баспай қоюы мүмкін.
3-жағдаят: Жыланды ұру
Соқпақпен келе жатқан балалардың алдынан жылан шығады. Бір бала оны таяқпен ұра бастайды. Бұл дұрыс па?
Қорытынды: жыланды ұруға болмайды. Қауіп төндірмесе, оған тиіспей, алыстап кеткен дұрыс.
Экологиялық ұстанымдар
Табиғатқа уәде
Құстарды қорқытпаймыз, Ұшқанын қызықтаймыз. Аңдарды үркітпейміз, Дұшпандық жасамаймыз!
Қорғау ережелері
Жануарларды атпаймыз, Жасыл шөпті баспаймыз. Табиғатты қорғаймыз, Ағаштарды сатпаймыз.
Бағдар мен бағыт (ой сергіту)
Қол көтерсем — солтүстік, Топ-топ бассам — оңтүстік. Қолды созсам жан-жаққа, Көрсетеді бағытты.