Атаң келеді артыңда
Эссе
Поэзияның асқар шыңы — Мұқағали Мақатаев (1931–1976)
Бұл эссе ізгілік педагогикасының классиктерінің бірі саналатын Мұқағали Мақатаевтың адамгершілік өмір салты туралы ойға және оның бірқатар өлеңдерін оқудан туған жеке әсеріме негізделеді.
«Өмірім, сірә да, әріден басталған,
Әріден басталып, мәңгіге тасталған...»
Ақын болмысы: қиындыққа мойымаған тағдыр
Ғажайып ақындардың бірі — Мұқағали Мақатаев. Балалық шағы ауыр кезеңмен тұспа-тұс келсе де, ол мойымай, өлең мен жырға құштар болып өсті. Алғашқы өлеңдерін он-он бір жасынан жаза бастаған ақын кейін сан алуан тақырыпты қамтыған, қазақ поэзиясының биік белесіне көтерілген ақиық тұлғаға айналды.
Мұқағалидың ғұмырлы поэзиясы бүгінгі күні де халық жүрегінен берік орын алды: ол қуаныш пен қайғыны бөлісетін рухани серікке айналды. Ақын жыры — шын шабыттың, күйзеліс пен қуаныштың, сағыныштың табиғи жемісі.
Шынайылық пен тазалық: өлеңнің өлшемі
Мұқағали өлеңдеріндегі ең басты қасиет — мағына, шынайылық, тазалық. Оның әр жыры оқырманын өзіне тартып, ойға жетелейді. Поэзия әлемінде ойын көркем тілмен, асқан шеберлікпен бере білу кез келгеннің қолынан келе бермейді. Бұл — биік талант пен ішкі қуаты мол шабыттың еншісі.
Мұқағали өмірінің соңына дейін қолынан қаламы түспеген, қазақтың қара өлеңінің құдіретін терең таныған ақын. Сөз құдіретінің мәнін түсініп, маржан сөзді бейнелі өрнекпен кестелеу — оның дара қолтаңбасы.
Өмірбаян және шығармашылық өріс
Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев 1931 жылы 9 ақпанда қазіргі Алматы облысы, Райымбек ауданындағы Қарасаз ауылында дүниеге келді. Өлеңді ерте бастаған ақынның алғашқы туындылары аудандық газетте жарияланып, 1960–1970 жылдары шығармалары үздіксіз басылып отырды. Бұл кезеңді оның қазақ поэзиясының биік шыңына көтерілген уақыты деуге болады.
Ақын поэзиясы кең тынысты: туған жер, адам тағдыры, өмір мен өлім, ана мен бала, ақын мен ақындық, соғыс салмағы секілді тақырыптарда ұлттық болмыс пен ұлттық зер айқын көрінеді.
Жалған сезімге жуымаған ақын ұстанымы
Мұқағали қай тақырыпта жазса да, жалған сезімге, жылтырақ сөзге әуес болмады. Ол өз ұстанымын былайша танытады:
«Мен жырлаймын, сырласамын,
Сыры бір замандаспен мұңдасамын.
Көгендеп жыр қосағын,
Келмейді жыр жасағым...»«Тіпті де мен емес-ті “мен” дегенім...
Өзгенің жан-сырын ұғу үшін,
Өзімді зерттегенді жөн көремін».
Осы жолдардан-ақ ақын шығармашылығының өзегі өзін-өзі тануға, адам жанын түсінуге бағытталғанын байқаймыз. Поэзия құдіретін ол адамдық асыл сезіммен байланыстыра қабылдайды: өмірдегі жақсылықтың да, махаббаттың да бастауы — осы аяулы сезім.
Ізет, құрмет және халықтық дәстүр
Үлкенді сыйлау, құрметтеу, ізет көрсету — ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан асыл дәстүр. Мұқағали мұны жалаң насихатпен емес, жүрекке жететін сөзбен, көркем бейнемен жеткізе білді.
«Тоқта, ботам, атаң келеді артыңда»
«Әй, болашақ! Қарт келеді зиялы,
Кейімесін ата қыран ұялы.
Сен сыйласаң, сәби шақтың бір сәтін,
Атаң саған ұзақ ғұмыр қияды.
Тоқта, ботам! Атаң келеді артыңда.
Дария-шалқар даналығын ал, тыңда!»
«Көшеде шық»
«Жалған-ай, жарасымды-ау ізет деген!
Иілген біз отпенен, сіз отпенен.
Қасиетін халқының сыйламайды,
Атасының күзетпеген...
Өсиетін бабаңның орындай сал,
Ешкім кетпейді тоныңды алып...»
Мұқағали өлеңдерінен халық дәстүріне деген шексіз сүйіспеншілік айқын аңғарылады. Ол дәстүрді көрумен ғана шектелмей, оны ақындық түйсікпен сезініп, жүрекке қонатындай етіп жырлай білді.
Сәби сезімнің символы: тал-шыбық пен кішкентай жүрек
Әйгілі академик Зейнолла Қабдолов «Сөз өнері» атты еңбегінде Мұқағалидан мысал келтіре отырып, ақынның сәби көңілін, тазалығын ерекше атап өтеді:
«Анасы, босат, еркімен өссін тал-шыбық!
Ауа мен күнге, ай менен нұрға малшынып.
Бұлқынып жатыр, ұмтылып жатыр, қарашы,
Кішкентай жүрек көрсетіп жатыр қарсылық!»
Мұндағы тал-шыбық та, кішкентай жүрек те — ақынның өз ішкі әлеміндегі сәби сезімнің бейнесі.
Жарастық пен келісімнің жыршысы
Мұқағали Мақатаев — адамдар арасындағы, өмірдегі, табиғаттағы жарастық пен келісімнің жаршысы. Оның өлеңдері шынайы тебіреністен, шынайы шабыттан туады. Ақын үшін поэзия — адамды адам ететін асыл сезімдердің айнасы.
Уақыт таразысы және ақынның өз сөзі
«Ей, безілдектер, сендер емессіңдер маған баға беретін!
Нағыз бағалаушылар әлі алда.
Жылдар өтеді, жаңа ұрпақтар келеді, біздің әрқайсымызды өз орнымызға солар қояды.
Ежелден солай болып келген, солай болады, бола береді де.
Мен өзім жайында мынаны айтам: мен жиырма бірінші ғасыр ұрпақтарының құрдасымын.
Бәлкім, одан әрідегі ұрпақтардың туысымын да…»
Бұл ой — ақынның өзіне ғана тән көрегендік пен рухани биіктігінің дәлелі. Шынында да, Мұқағали жыры уақыттан озды: ол бүгінгі оқырманмен де, ертеңгі ұрпақпен де тілдесе алады.
Мәтін редакцияланды: емле, тыныс белгілері және стиль біріздендірілді.