Психикалық дамуында тежелуі бар балаларға тез шаршау, сөздік қорының аз болуы, ойын және іс - әрекеттің қалыптасу бәсеңдігі, қабылдауы баяу және ойлау қызметінің төмендігі, логикалық ойлауының қалыптасу қиындығы тән
Дамыту ойындары арқылы психикалық дамуы тежелген балалардың танымдық іс-әрекетін қалыптастыру
Қазіргі кезеңде қоғамда болып жатқан көптеген өзгерістер, әлеуметтік теңсіздік, отбасылық және қоғамдық қиындықтар, сондай-ақ экологиялық әрі экономикалық дағдарыстар жүйке жүйесінде бұзылыстары бар, психикалық дамуы тежелген балалар санының артуына әсер етіп отыр.
Психикалық дамуы тежелген балаларға тән ерекшеліктер
- Тез шаршау.
- Сөздік қорының аз болуы.
- Ойын мен іс-әрекеттің қалыптасуының баяулығы.
- Қабылдаудың баяулығы және ойлау қызметінің төмендігі.
- Логикалық ойлаудың қалыптасуындағы қиындықтар.
Психикалық дамуы тежелген балалардың басым бөлігі ұзаққа созылған әртүрлі аурулардың салдарынан, туа біткен немесе жүре пайда болған соматикалық жүйедегі ақаулардан, сондай-ақ балалар неврозынан зардап шегуі мүмкін. Көп жағдайда мұндай балалар әлсіз, жасық, үркек болып келеді және тұлғааралық қарым-қатынаста шектеулер байқалады. Көңіл күйдің төмендеуі орталық жүйке жүйесінің дамуына кері әсер етіп, баланың мүмкіндіктерін шектейді. Дегенмен, ауруынан сауығып, қолдау алған балалар өз қатарластарын қуып жете алады.
Мектепке келгеннен кейін байқалатын психикалық өзгерістер
Мектеп табалдырығын аттаған бала қиын да қызықты жаңа өмір кезеңіне енеді. Ол біртіндеп құрдастарымен және мұғалімдермен өзара қарым-қатынас орнатудың негіздерін меңгере бастайды. Педагог-психолог ғалымдардың зерттеулеріне сүйенсек, мектепке келген бала жүйелі оқуға белгілі бір деңгейде дайын болады. Осы кезеңде балада төмендегідей өзгерістер қалыптасады:
- Өз мінез-құлқы мен тәртібін бақылай алады.
- Өз ойын жинақтап, қорытынды жасай алады.
- Сөйлеуді практикалық тұрғыда меңгере түседі.
- Басқалармен қарым-қатынас құра алады.
- Қоғамдық іс-әрекеттерге белсенділік танытады.
Қазіргі таңда жалпы орта білім беретін мектептерде үлгерімі төмен оқушылардың шамамен 50%-ын психикалық дамуы тежелген (ПДТ) балалар құрайтыны ғылыми тұрғыда дәлелденіп отыр.
Дефектолог ғалымдар В. И. Лубовский мен К. С. Лебединская еңбектерінде балалардың жасы бірдей болғанымен, психикалық дамуы әртүрлі болуы мүмкін екені, яғни интеллектуалдық қабілеттері жас ерекшелігіне сәйкес келе бермейтіні ерекше атап көрсетілген.
ПДТ ұғымының ғылыми түсіндірмесі
Психикалық дамуы тежелген (ПДТ) ұғымы ғылымда психиканың дамуының уақытша артта қалуы ретінде түсіндіріледі. Қазіргі уақытта ПДТ балаларды этимологиялық қағидаға сүйене отырып жіктеу тәсілі (К. С. Лебединская) кеңінен қолданылады.
1) Конституциялық
Жеке дамудың табиғи-дара ерекшеліктерімен байланысты факторлар.
2) Соматикалық
Ұзаққа созылған дене саулығына қатысты қиындықтармен байланысты.
3) Психогендік
Психологиялық және әлеуметтік орта әсерлерімен шартталған.
4) Церебралдық-органикалық
Орталық жүйке жүйесінің органикалық зақымдану себептерінен туындайды.