Бұдан кейін өздерін тиісті ролдерде ойнай алатын қабілетті балаларды театрландырылған жұмысқа кіргізіп отыру
Қазалы ауданы, Әйтеке би кенті, №7 «Балдырған» санаториялық бөбекжай-балабақшасының тәрбиешісі — Жұмаханова Мирамкүл.
Балаларды шығармашылық өнерге үйретудің маңызы
Еліміз жаңа принциптерге негізделген егемен мемлекет құру жолында. Білім беру ұйымдарының алдында тәуелсіз мемлекетімізді өркениетті елдер қатарына жеткізетін ұл-қыз тәрбиелеу міндеті тұр. Қоғамда және айналамыздағы ортада болып жатқан қарқынды өзгерістер шығармашылық қабілеті бар, қажет жағдайда тың әрі айрықша шешім қабылдайтын тұлғаға жоғары талап қояды.
Балалардың шығармашылық қабілеттерін дамыту және оны тәрбиелеу — бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі. Шығармашылық — тіршіліктің қуат көзі. Адам баласының сөйлей бастаған кезінен бастап, бүгінгі күнге дейін жеткен жетістіктері — шығармашылықтың нәтижесі. Әр ұрпақ өзіне дейінгі ұрпақтың қол жеткізгенін меңгеріп қана қоймай, оны жаңа жағдайға бейімдеп, жетілдіре отырып, түрлі салада жаңалыққа жол ашады.
Негізгі ұстаным
Баланың шығармашылығын дамытатын тәрбиеші ең алдымен өзі шығармашылықпен жұмыс істеуі тиіс. Ұйымдастырылған оқу-іс әрекеті барысында жаңа технология элементтерін орынды қолдану тиімді.
Бұл орайда баланы жалықтырып алмаудың жолдарын қарастырып, төмендегі тәсілдерді жүйелі қолдану қажет:
- Бала қабілетін ашуда тіл шеберлігіне ерекше мән беру.
- Білімін қосымша әдебиеттер арқылы толықтыруға жағдай жасау.
- Жылы сөзбен қолдау көрсету: «Сенің қолыңнан келеді», «Болашағың зор» деп үнемі шабыттандыру.
Тәрбиешіге қойылатын кәсіби талаптар
Сәбиді жоғары деңгейдегі білім мен адамгершілікке баулитын тәрбиешінің бойында асыл қасиеттер мол болуы тиіс. Тәрбиеші — бала болмысын түзейтін айна іспетті. Сондықтан ол жаңашыл, білімді, іскер, жауапкершілігі жоғары, жаңа технологияны толық меңгерген, өз ісінің шебері болуы қажет.
Бала қабілетін ашудың 5 бағыты
- 1 Тәрбиеші білімін үздіксіз жетілдіріп, кәсіби шеберлігін шыңдауы.
- 2 Бала білімі мен қабілетіне сеніммен қарау.
- 3 Баланы ақпаратпен, жаңалықпен тұрақты түрде қамтамасыз ету.
- 4 Ата-анамен тығыз байланыс орнату.
- 5 Өмірге бейімдеуде дәл бағыт беріп, баланың жеке ерекшелігін ескеру.
Оқу мен тәрбие — егіз
Оқу мен тәрбиенің егіз екенін бір сәт те ұмытпау қажет. Сапалы білім мен саналы тәрбиеге осы үйлесім арқылы ғана қол жеткіземіз.
Әл-Фараби: «Адамға ең бірінші білім емес, рухани тәрбие берілуі керек. Тәрбиесіз берілген білім — адамзаттың қас жауы, ол келешекте оның бүкіл өміріне апат әкеледі».
Балалар психологиясы және зерттеу тәсілдері
Баланың ойында не бар, ол нені істей алады, жас ұлғайған сайын қалай өзгеріп, нені меңгеріп келеді — мұның бәрін анықтау және оған әсер ететін себептерді іздестіру балалар психологиясының маңызды міндеті.
Негізгі әдістер
Бақылау
Баланың табиғи ортадағы мінез-құлқын, қарым-қатынасын, қызығушылығын жүйелі қадағалау.
Эксперимент
Арнайы ұйымдастырылған тапсырма арқылы қабілет пен дағдыны нақтылау, салыстыру.
Шығармашылықты дамыту бағдарламасының құрылымы
Бағдарламаның ерекшелігі — баланың жалпы тәрбиесіне және дамуына ықпалының зор болуы. Шығармашылық қабілет әртүрлі ойын түрлері арқылы ашылады: сюжетті-рөлдік ойындар, драматизация, сахналау, көріністер.
Блоктық жүйе
- 1-блок: Толықтыру кезеңі (кіріспе).
- 2-блок: Модельдендірілген кезең.
Кіріспе кезеңде тәрбиеші жетекші рөл атқарады: баланы шығармашылыққа икемдейді, сенім береді. Екінші кезең баланың еркіндігі мен тапқырлығын дамытуды көздейді. Модельдік қасиеттер қарым-қатынас пен еліктеу арқылы қалыптасады.
Ұйымдастыру тәртібі
- Жұмыс ретімен жүргізіледі: жеңілден ауырға, біртіндеп, жеке-жеке.
- Аптасына 1 сағат, жылдық жоспар бойынша 36 сағат ұйымдастырылады.
- Екінші кіші топтан бастап даярлық тобына дейін музыкалық-сахналық өнер элементтері кіріктіріледі.
Негізгі құралдар мен әрекеттер
Бағдарлама баланың шығармашылық қабілетін қуыршақ театры ойыншықтары, сахналау, еліктеу ойындары және сюжетті-рөлдік ойындар арқылы дамытады. Сонымен бірге меңгерілген дағдыларды қолдануға мүмкіндік беріп, қарым-қатынастағы тосқауылдарды азайтуға бағытталады.
Театрландырылған ойын: қабілетті оятатын орта
Балалардың қиялын дамытып, өмірді түсінуіне жағдай жасау үшін жұмыс педагогикалық талаптарға сай, мәжбүрлеусіз ұйымдастырылуы маңызды. Балалардың әдеттегі ойындарын қызықты әрі әсерлі етіп құра білсек, ынта артып, нәтиже де айқын көрінеді.
Рөлді орындау тәсілдері
- Мимика, интонация, дене қимылдары арқылы бейнелеу.
- Кейіпкердің көңіл күйі, сезімі, мінез-құлқын түсіндіру және бірге талдау.
- Ойын барысында қимылды көрсетіп, жетілдіруге көмектесу.
Диагностика және жеке жұмыс
Жыл басында және соңында театрландырылған жұмыстар арқылы «құпия сынақ» (эксперименттік) ойындар өткізу балалардың жеке қасиеттерін анықтауға көмектеседі. Қабілеті жоғары балалар өздерін еркін ұстайды, ал ұялшақ балаларға жеңіл рөлдер беріліп, біртіндеп күрделендіріледі.
5–6 баламен жекелей жұмыс жүргізіп, қуыршақты ұстау, дауыс ырғағы, мимика дағдылары үйретіледі. Бұл процесте музыканың әсері ерекше.
Мазмұндық бағыт
Театрландырылған ойындардың мазмұны адамгершілік құндылықтарды насихаттауға негізделеді: достық, кішіпейілділік, ерлік, батылдық, адалдық, әділдік, шыншылдық. Балалар жақсы көретін кейіпкерлеріне еліктеп өсетіндіктен, рөлді мінез ерекшелігін ескере отырып бөлу тиімді: шапшаң балаларға сабырлы рөл, байыпты балаларға жағымсыз рөл беріп, өмірдегі «жақсы мен жаманды» ажыратуға үйретуге болады.
Ұйымдастыру кеңістігі: театр бұрышы және құралдар
Театрландырылған ойындарды өткізу үшін қолайлы жағдай қажет. Осыны ескере отырып, әр топта театр бұрышы ұйымдастырылады. Бибабо, саусақ қуыршақтары, үстелдік театр, қолғап-қуыршақ және өзге де түрлері жүйелі қолданылады.
Қолдау мәдениеті
Сөздік суреттеме бере отырып, балаларды рөлін толық орындауға үйрету маңызды. Өз рөлін әсерлі ойнаған балаларды көтермелеп, мадақтау олардың сенімін күшейтеді.
Қойылым алдындағы кіріспе жұмыс және тіл дамыту
Естиярлар мен ересектер тобы сахналық өнерді үйреніп, сезіне бастағанда олардың тілі, ойлау түйсігі, өнерге құштарлығы артады. Әр қойылымның алдында бірнеше кіріспе жұмыс жүргізіледі: ертегі оқылып, кейіпкерлердің мінез-құлқы, дауыс ырғағы, қимылдары, киімі талданады. Қуыршақ театрына арналған киімдер де мазмұнға сай өзгертіліп отырады.
Сұрақ-жауап арқылы талдау
Кейіпкерлердің іс-әрекеті мен қимылы сұрақ-жауап арқылы бағаланады, қимыл мен сөздің байланысы қадағаланады. Мысалы, «Алдар көсе мен Шықбермес Шығайбай» ертегісінен кейін: «Алдар көсенің мінезі қандай? Оның жүрісін кім көрсете алады? Байдың мінезі қандай?» деген сұрақтар қойылып, балалардың орындаушылық қабілеті ашылады.
Ұлттық мазмұнды кіріктіру
Балалардың тілін жаттықтыру үшін әр қойылым алдында қазақ әндері, ауыз әдебиетіндегі өтірік өлеңдер, мақал-мәтелдер, жаңылтпаштар, санамақтар, жұмбақтар, ұлттық ойындар, күй мен би элементтері кіріктіріледі. Бұл балалардың сөздік қорын байытып, белсенділігін арттырады.
Нәтиже: дербестік, ұжымшылдық, шығармашылық өнім
Бейнелеу өнері, көркем әдебиет, тіл дамыту бағыттарын өзара байланыстыра өткізгенде, оқу-іс әрекеттері жиі түрде ертегі сюжетіне құрылған қойылыммен аяқталады. Соның нәтижесінде балалар еркін қатысып, қызығушылығы артады; оқу-іс әрекеттері мен мерекелік шаралар да әсерлі өтеді.
Балалардың шығармашылығы тек рөл орындаумен шектелмейді: қуыршақ, шымылдық, декорация дайындау кезіндегі ұжымдық жұмыстар ұйымшылдық пен белсенділікті күшейтеді. Балалар топ ішінде еркін жүріп, қажетті құралдарын өздері таңдап алуға дағдыланады; кейде ертегінің кейбір бөліктерін өзгертіп, өз ойымен толықтыра алады.
Ата-анамен серіктестік
Ата-анамен жүйелі жұмыс жүргізіледі: балалардың үйдегі қарым-қатынасы туралы әңгімелесу, кеңес беру, анкета арқылы талдау өткізіледі. Бұл тәрбиешіге баланың бұрын байқалмаған қырларын тануға көмектеседі. Ата-аналар театрды ұйымдастыруға да қолдау көрсетіп, қажетті материалдар мен құралдарды әкеліп отырады.
Қорытынды ой
Балабақшада қаланған шығармашылық негіз бірден көзге көрінбеуі мүмкін. Дегенмен педагогикалық ұжымның табанды ізденісі мен еңбегі түбінде өз жемісін береді: жылдар өткен соң, осы балалардың арасынан елдің өнерлі азаматтары шығарына сенім мол.