Абайдың отыз бесінші қара сөзіОТЫЗ БЕСІНШІ СӨЗМахшарға барғанда құдай тағала қажы, молда, сопы, жомарт, шейіт - соларды қатар қойып, сұрар дейді
Отыз бесінші сөз
Абай бұл сөзінде адам баласының амалын сыртқы атаққа емес, ішкі мақсатқа — ниетке байлап бағамдайды. Махшар күні Құдай тағала қажы, молда, сопы, жомарт, шейіт сынды адамдарды қатар қойып, әрқайсының ісінің себебін сұрайды дейді.
Екі топ: дүние үшін және ахирет үшін
Дүние үшін
Ғиззат, атақ, сый-құрмет үшін қажы, молда, сопы, жомарт, шейіт атануды көздегендер бөлек қойылады.
Ахирет үшін
Бір ғана Құдай тағаланың разылығын табу үшін амал қылғандар бөлек қойылады.
Дүние үшін болғандарға айтылар сөз
«Сендер дүниеде қажеке, молдеке, сопеке, мырзеке, батыреке атанбақ үшін өнер қылып едіңдер — ол дүниең мұнда жоқ. Қызығың да, соған жұмсаған амалдарың да бітті. Енді мұнда құрмет алмақ түгіл, сұрау беріңдер!»
«Мал бердім, өмір бердім. Неге сол малдарың мен өмірлеріңді — бетіңе ахиретті ұстап, ал ниетің дүниеде тұрып — жұртты алдамақ үшін сарп қылдыңдар?»
Мұнда Абай сыртқы діни не қоғамдық мәртебенің өзі құтқармайтынын, егер мақсат атақ пен алдау болса, сол «еңбектің» ақыры сұрауға айналарын қатаң ескертеді.
Шын ниетпен болғандарға берілер құрмет
«Сендер бір ғана менің разылығымды іздеп, малдарыңды да, өмірлеріңді де сарп қылып едіңдер — мен разы болдым. Сіздерге лайықты құрметті орным бар, дайын: кіріңдер!»
Тағы бір терең ишара: бұл махшарда өздері сондай амал қылмаса да, іші еріп, ықылас еткен достары табылса, «шафағат қылыңдар» деп рұқсат берілер дейді.
Негізгі түйін
Абайдың ойы — адам амалын көрсеткішпен емес, себеппен өлшеу: атақ үшін істелген «қасиетті» іс те құнсызданады, ал разылық үшін істелген еңбек құрметке айналады.
Абайдың басқа да қара сөздерінде осы өзек — ниет тазалығы, шынайы жауапкершілік, адамдық мінез — әр қырынан қайта өріліп отырады.