Абайдың жиырма екінші қара сөзіЖИЫРМА ЕКІНШІ СӨЗДәл осы күнде қазақтың ішінде кімді жақсы көріп, кімді қадірлеймін деп ойладым
Абайдың жиырма екінші қара сөзі
Дәл осы күнде қазақтың ішінде кімді жақсы көріп, кімді қадірлеймін деп ойландым.
Байды қадірлеу туралы ой
Байды қадірлейін десең, бай жоқ. Бай болса, өз басының да, өз малының да еркі өзінде болмас па еді? Бірақ ешбір байдың өз малының еркі өзінде емес.
Кей бай біреумен күш таластырамын деп, жүз кісіге қорғалауықтығынан жалынып, малын үлестіріп жүреді. Онысы «жалынтып бердім» деген ақымақтық емес — керісінше, өзі жалынып беріп жүр.
Бұл — қайыр да емес, мырзалық та емес. Өз елімен, өз жерімен ойраңдасып, ойсыздарға қойнын ашып, малын шашып жүр.
Кей байлар елдегі құттылармен, сүттілермен берекелесе алмаған соң, кеселді қулар көбейіп кетеді: көп қорқытып, іздеген нәрсесі жоқ, ақыры еріксіз кім болса соған жеміт болып жүреді.
«Мырза», «болыс», «би» және «мықты» туралы
Мырзаларды қадірлейін десең, осы күнде анық мырза елде жоқ; мал бергіш «мырза» иттен көп. Біреу бір пайдама келтірем деп мырза болып жүреді.
Біреулер титімдей нәрсеге есі шығып, мырза болып, еріксіз кім болса соған талтайып емізіп жүреді.
Болыс пен биді құрметтейін десең, құдайдың өзі берген болыстық пен билік елде жоқ. Сатып алған, жалынып, бас ұрып алған болыстық пен биліктің ешбір қасиеті болмайды.
Мықтыны құрметтейін десең, жаманшылыққа елдің бәрі мықты; жақсылыққа мықты кісі елде жоқ.
Естілік, ұят, нысап және қулық
Есті кісіні тауып құрметтейін десең, әділетке, ұятқа, нысапқа есті кісі елде жоқ. Қулыққа, сұмдыққа, арамдыққа, амалға елдің бәрі де есті.
Ғаріп момын және қу-сұм
Ғаріп-қасар бишараны құрметтейін десең, жатқан түйеге міне алмаса да, ол момындыққа есеп емес. Егер мінерлік жайы болса, бірдемені ептеп ілерлік те жайы бар.
Ал қу мен сұм — олар өзі де қуартпай, суалтпай тыныштық көрмейді.
Түйін ой: кімнің тілеуін тілеу керек?
Жә, кімді сүйдік, кімнің тілеуін тіледік? Өзі құрттанып, шашылған болыс-билер тұра тұрсын. Енді, әлбетте, амал жоқ: «Момындығынан ырыс баққан, дау бақпас» деген мақалмен боламын деп, бергенінен жаға алмай, жарымын беріп, жарымын тыныштығымен баға алмай, ұры-залым, қу-сұмдарға жеміт болып жүрген шын момын байларды аямасаң — һәм соның тілеуін тілемесең — болмайды.
Сонан басқаны таба алмадым.
Абайдың басқа да қара сөздері