Ұжымға тәрбиелеу, балалардың өзара ұжымда қарым - қатынастарын қалыптастыру
Ақтөбе қаласы • №33 «Нұрсәт» МДБО
Тәрбиеші: Ердаулетова Ә. Е.
Қазақ халқы «Бала естігенін айтады, көргенін істейді» деп бекер айтпаған. Мектеп жасына дейінгі балаларды адамгершілікке тәрбиелеудің маңызы ерекше, өйткені бала мінезді де, қарым-қатынасты да ең алдымен жақын ортасынан көшіреді: ата-анасының, тәрбиешісінің, достарының жүріс-тұрысынан, сөйлеген сөзінен, істеген әрекетінен үлгі алады.
Адамгершілік қасиеттерді сіңірудің негізгі жолдары
Бала бойына ізгі қасиеттерді ойын арқылы, салт-дәстүрмен, мақал-мәтелдермен, ертегілермен, жұмбақтармен, айтыс өлеңдерімен сіңіру — ата-ана мен тәрбиешінің ортақ әрі басты міндеті. Мұндай құралдар баланың жүрегіне жұмсақ жетіп, ойы мен мінезіне табиғи түрде әсер етеді.
Ойын
Ереже сақтау, кезек күту, бірге шешім қабылдау, жеңісті де, жеңілісті де дұрыс қабылдау арқылы ұжымдық мәдениет қалыптасады.
Салт-дәстүр
Үлкенге құрмет, кішіге ізет, қонақжайлық, ізеттілік сияқты ұғымдар күнделікті әрекетпен бекітіледі.
Мақал-мәтелдер
Қысқа әрі нұсқа ой арқылы баланың санасына қайырымдылық, әдеп, жауапкершілік туралы түсінік орнығады.
Ертегілер
Қиялға қанат бітіріп, мейірім, қамқорлық, әділдік сияқты құндылықтарды сезім арқылы ұғындырады.
Ертегінің тәрбиелік қуаты
Ертегі — баланың қиялын дамытып қана қоймай, мінезіндегі игі қасиеттердің қалыптасуына жол ашатын маңызды құрал. Мысалы, «Шалқан» ертегісін тыңдаған балалар үлкен істің көптің көмегімен бітетінін, бірліктің нәтижелі болатынын түсінеді. Ал «Ақмышым» ертегісі арқылы бүлдіршіндер қамқорлық пен мейірімділік сезімдерін танып, жанашырлықтың мәнін ұғынады.
«Шалқан»
Бірлесу, қолдау көрсету, ортақ мақсатқа жұмылу — ұжымдық тәрбиенің өзегі.
«Ақмышым»
Мейірім мен қамқорлық — адамның ішкі мәдениетін қалыптастыратын негізгі сезімдер.
Бесік жыры мен мақал-мәтел — ұрпаққа жалғасқан қазына
Адамгершілік дүниесінде ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатқан қымбат қазынаның бірі — бесік жыры мен мақал-мәтелдер. Сәби бесік жырын тыңдай отырып, ананың әлдиімен бірге туған тілдің әуенінен алғаш нәр алады. Ал мақал-мәтелдер арқылы балалардың қайырымдылық, ілтипат сезімдерін арттырып, адамгершілік сезімдерін оятамыз.
«Үлкенге — құрмет, кішіге — ізет» деген өнеге арқылы бала бойына сыйластық, қамқорлық, ізеттілік сияқты құндылықтарды сіңіреміз.
Еңбек арқылы тәрбиелеу: адамгершілік пен эстетиканы қатар дамыту
Балаларды еңбексүйгіштікке баулу — адамгершілік әрі эстетикалық қасиеттерді дамытудың тиімді жолы. Еңбек дағдысы балаға ұқыптылықты, жауапкершілікті, басталған істі аяқтауды үйретеді.
Өз-өзіне қызмет ету
- Киіну, жуыну, сүртіну кезінде тәрбиеші көмегімен әрекетті реттеу.
- Бір-біріне көмектесуге дағдылану.
- «Рахмет», «кешіріңіз», «өтінемін» сөздерін орынды айтуға үйрену.
Тұрмыстық еңбек
- Ойыншықтарды жинау, күтіп ұстау.
- Топ бөлмесін таза ұстауға атсалысу.
- Оқу іс-әрекетіне қажетті құралдарды (ермексаз, тақтайша, қылқалам т.б.) дайындауға көмектесу.
Серуен кезіндегі еңбек
- Гүл топырағын қопсыту, шөбін жұлу.
- Ойын алаңын таза ұстау.
- Табиғатты аялау мәдениетін қалыптастыру.
Тәжірибеден: тапсырманы ойынға айналдыру
Бірде серуен кезінде балаларды жапырақ жинауға шақырдым. 2–3 жапырақтан кейін кейбірі «жинағым келмейді» деп тарай бастады. Сол сәтте жоспарды ойынға айналдырдым: жиналған жапырақтардан бастарына гүлшоқ жасап бердім. Мұны көрген бүлдіршіндер қуанып, бәрі де қайтадан ынтамен жинауға кірісті.
Бұл серуенде балалар тек жапырақ жинап қана қоймай, топпен жұмыс істеуге, үлкендерге көмектесуге, еңбексүйгіштіктің алғашқы дағдысын игеруге қадам жасады.
Әр істен кейін «Жарайсыңдар, балалар! Тобымыз (ойын алаңымыз) қандай сәнді болып қалды, бәрекелді!» деген жылы сөз баланың еңбегінің мәнін сезіндіріп, дұрыс әрекетке сенімін күшейтеді.
Отбасы мен балабақша: шешуші серіктестік
Жас ұрпақтың бойына адамгершілік қасиеттерді сіңіру — ата-ана мен ұстаздың басты міндеті. Ізгілік, мейірімділік, қайырымдылық, кішіпейілділік сияқты құндылықтарды қалыптастыруда отбасы мен тәрбиешінің рөлі шешуші. Адамгершілікке, еңбексүйгіштікке тәрбиелеу балабақша өмірінде — тәрбиешінің күн тәртібін ұйымдастыруында, ойын мен оқу іс-әрекеттерінде — жоспарлы түрде қамтылады.
Тәрбиешінің тәртібі, іс-қимылы, балалармен және ересектермен қарым-қатынасы — кішкентайлар үшін тікелей үлгі. Балабақша мен отбасы арасындағы байланыс нығайған сайын, балалардың адамгершілік құндылықтары да тереңдей түседі. Соның нәтижесінде жақсы қылық, ұжымдық қатынас, жауапкершілік, үлкендер еңбегін құрметтеу, патриоттық сезім туралы түсініктер қалыптасады.
Қорытынды ой
Қазақ халқы баланы жастайынан жақсы әдетке баулыған. «Үлкенді сыйла», «жолын кеспе» деген тыйым сөздердің тәрбиелік мәні терең. Егер бала бойына кішіпейілділік, сыпайылық, сыйластық қасиеттерін жүйелі түрде сіңіре білсек, адамгершілік тәрбиесінің жемісін көреміз.
Тәрбиенің алтын бесігі — балабақшадағы сәбилерімізді адам баласына тән асыл қасиеттерге, адамгершілікке баулудан жалықпайық.