Оқушылардың топтық жұмыс жасау дағдыларын қалыптастыру
Химия сабағында топтық жұмысты ұйымдастыру арқылы оқушылардың пәнге қызығушылығын арттыру
Автор: Байқадам Қашқынбаев атындағы орта мектебінің химия пәні мұғалімі — Ертуғанова Гүлшат Төленқызы
Негізгі ой
Топтық жұмыс оқушылардың ынтымақтастығын күшейтіп, химиядағы ұғымдарды түсінуді жеңілдетеді және пәнге қызығушылықты арттырады.
Неліктен топтық жұмыс?
Оқушылардың оқуына не көмектесетінін және оқу үдерісінде қандай нәтижеге жете алатынын ескере отырып, сабақта топтық жұмысты ұйымдастыруды мақсатқа жетудің нақты шешімі деп қабылдадым. Топтық жұмыс барысында оқушылар бір-бірімен пікір алмасып, өзара қолдау көрсетіп, ортақ шешімге келеді және ойларын еркін жеткізеді.
Бұл тәсіл дәстүрлі сабақ құрылымына өзгеріс енгізіп, сабақтарды жаңаша жоспарлаудың қажеттігін көрсетті. Топта жұмыс істеу оқушылардың өзара қарым-қатынасын нығайтып, тиімді араласу мен проблемаларды бірлесе шешу дағдыларын дамытады. Сонымен бірге топтар арасындағы орынды бәсекелестік ізденіске, көбірек білуге талпындырады.
Маңызды тұжырым
Топтық оқыту — мұғалім мен оқушы, сондай-ақ оқушы мен оқушы арасындағы өзара қарым-қатынасты күшейтетін орта. Ол тыңдай білуді, пікірмен санасуды, пікірталасты мәдениетті шешуді және ортақ мақсатқа бірге жетуді үйретеді.
Топты құру және топтық жұмыстың ережелері
Топтар әртүрлі тәсілмен құрылуы мүмкін: кейде оқушылар достарымен бірігуді қалайды, кейде кездейсоқ іріктеу қолданылады, ал кейде топ мүшелері олардың мықты қырларын ескере отырып таңдалады. Қай тәсіл таңдалса да, топта жұмыс істеудің ортақ, түсінікті ережелері болуы тиіс.
-
Ортақ ережелердің айқындығы
Әр мүше одан не күтілетінін, жұмыс қалай бөлінетінін, қолдау қалай көрсетілетінін және нәтижеге қалай жететінін нақты білуі қажет.
-
Құрмет және үлес
Бірлескен жұмыста әр оқушының қабілеті мен қосқан үлесі құрметтелуі тиіс.
-
Билік пен жауапкершілікті бөлу
Топ тиімді жұмыс істеуі үшін жауапкершілік мүшелер арасында әділ бөлінеді, әркім өз рөлін сезінеді.
Дәйексөз: «Мұғалімге арналған нұсқаулық», 78-бет.
Жаңаша жоспарлау және оқытудағы өзгеріс
Қазіргі мұғалімнің алдында оқу-тәрбие жүйесін заман талабына сай жаңарту міндеті тұр. Бағдарламаны оқу барысында сабақ жоспарларына деген көзқарасым өзгеріп, оқытудағы әдіс-тәсілдерім де жаңарды. Сабақтарымды жаңа бағдарламада ұсынылған идеяларды кіріктіре отырып жоспарлай бастадым.
Алғашқы қадам
Сыныппен бірлесе отырып, уақытты тиімді қолдану және тәртіпті сақтауға бағытталған ортақ топ ережесін құрастырдық. Әр шағын топ өз нұсқасын ұсынып, ұқсастықтары мен айырмашылықтарын салыстыра отырып, барлығына ортақ ереже бекіттік.
Жұмыс формалары
Осыдан кейін жеке, жұптық және топтық жұмыстарды жүйелі ұйымдастыра бастадым. Тапсырмалар оқушылардың ой-өрісін кеңейтіп, шығармашылықты дамытатындай етіп іріктелді.
Сабақтан мысал: «Тұздардың химиялық қасиеттері»
Психологиялық ахуал
Ұйымдастыру кезеңінде жас ерекшеліктеріне сай сергіту сәтін өткіздік: Just Dance арқылы қимыл-қозғалыс жаттығуларын орындадық. Оқушылардың көбі белсенді қатысты, ал кейбірі бастапқыда қысылып, кейін біртіндеп ортаға бейімделді.
Топқа бөлу тәсілі
Сыныпты 4 топқа бөлу үшін үстелдерге «Қышқылдар», «Негіздер», «Тұздар», «Оксидтер» атаулары жазылған табличкалар қойылды. Оқушылар қағаздағы зат формулаларын таңдап алып, сәйкес келетін топқа отырды. Бұл тәсіл бейорганикалық химияның негізгі кластарына жататын заттарды ажырата білу мен формулаларды дұрыс жіктеу дағдысын бірден тексеруге мүмкіндік берді.
Кейбір оқушылар формулаларды шатастырып, тиісті топты табуда қиналды. Бұл келесі жолы формулаға мұқият қараудың маңызын түсіндірді. Әр топ көшбасшы сайлап, бағалау парақтары мен критерийлерді алды.
Үй тапсырмасын тексеру
«Негіздердің химиялық қасиеттері» тақырыбы бойынша сөзжұмбақ шешілді (интербелсенді тақтада). Оқушылар өткен сабақтағы білімін көрсетті: кейбірі нақты жауап берсе, кейбірінің сенімділігі төмендеу болды. Сөзжұмбақтың шешуі «Тұздар» болғандықтан, жаңа тақырыпты оқушылар өздері анықтады.
Жаңа материалды меңгерту (постер + виртуалды зертхана)
Оқулықтағы тұздардың төрт қасиеті топтарға бөлініп берілді:
Оксидтер тобы
Тұздардың қышқылдармен әрекеттесуі
Қышқылдар тобы
Тұздардың негіздермен әрекеттесуі
Негіздер тобы
Тұздардың тұздармен әрекеттесуі
Тұздар тобы
Тұздардың металдармен әрекеттесуі
Әр топ берілген мәтінді оқып, талқылап, негізгі ойларын постерге түсірді. Кейін интербелсенді тақтадағы виртуалды зертханада тәжірибе жасап, реакция теңдеулерін жазып, теорияны практикамен ұштастырды. Тәжірибені орындауда бір оқушы компьютерде жұмыс істеп, қалғандары қолдау көрсетті.
Дәйексөз: АКТ ғылыми ұғымдарды қабылдауды жеңілдететін маңызды құрал («Мұғалімге арналған нұсқаулық», 110-бет).
Өзара бағалау
Топтар бір-бірінің жұмысын «Екі жұлдыз, бір тілек» әдісімен бағалап, стикерлерді қорғалған постерлерге жапсырды. Бұл кері байланысты нақты әрі түсінікті етуге көмектесті.
Бекіту және қорытынды бағалау
Білімді жинақтау үшін деңгейлік тапсырмалар жеке орындалды: I деңгей — барлығы орындады; II деңгейде үлгерімі орташа оқушылар құрдастарының көмегімен тапсырмаларды аяқтады. Қорытынды кезеңде химиялық диктант жазылып, көрші тексеруі арқылы өзара бағалау жүргізілді. Сабақ соңында топ көшбасшылары критерий бойынша ұпайларды жинақтап, рейтинг арқылы дәстүрлі бағаға айналдырды.
Сабақтан мысал: «Тұздар гидролизі» (Джигсо)
«Тұздар гидролизі» тақырыбын өткенде оқушыларды 4 топқа бөлдім. Джигсо әдісі бойынша мәтін төрт бөлікке бөлініп, әр оқушыға жеке жауапкершілік жүктелді (55–58-беттер). Оқушылар берілген уақыт ішінде өз бөлігін оқып, негізгі ақпаратты анықтады.
Кейін мәтіні бірдей оқушылар «сарапшылар тобына» бірігіп, «Не үйрендік?» сұрағы төңірегінде мазмұнды терең талқылады: қиын тұстарын анықтап, бір-біріне түсіндірді. Одан соң бастапқы топтарына оралып, «Қалай үйретеміз?» деген сұраққа сүйене отырып жоспар құрып, тірек сөздер кестесін жасады, кластерлер дайындады. Нәтижесінде оқушылар оқи отырып өзгелерді оқытты, ал өзгелерді оқыта отырып өз білімін нығайтты.
Шығармашылық тапсырма: «Бестармақ» (Синкуин)
Ойлау мен жүйелеу дағдысын дамыту үшін «Бестармақ» әдісі қолданылды. Барлық топ өз нұсқаларын ұсынды. 4-топтың жұмысы:
Тұздар Сілтілік, қышқылдық Ериді, ерімейді, аз ериді Тұздар суда ерігенде гидролизденеді Электролит
Бұл сабақта тапсырмалардың көптігі кедергі болған жоқ: әр оқушыға нақты міндет берілді. Тәжірибелер кезінде өзін-өзі бақылауға да назар аударылды. Мұндай жұмыстар пәнге қызығушылықты арттырып қана қоймай, ойлауды дамытады, білімді тереңдетеді, практикалық іскерлік пен бірлесіп жұмыс істеу дағдыларын қалыптастырады.
Тарауды қорытындылау: «Ойлаудың алты қалпағы»
Тарауды қорытындылау кезінде Эдвард де Бононың «Ойлаудың алты қалпағы» әдістемесі қолданылды («Тұздар» тақырыбы). Оқушылар рөлге еніп, әр қалпақтың мазмұнына сай ой қырларын сипаттады. Бұрын дәстүрлі сабақта белсенділігі төмен болған оқушылар да топ ішінде пікір білдіруге мүмкіндік алды.
Топтық жұмыстың тағы бір маңызды қыры — өзара қолдау. Оқушылар бір-біріне көмектесіп, білгенін үйретуге дағдылана бастады. Осы арқылы өзімшілдік азайып, сыныпта ынтымақтастық нығайды.
Топтық жұмыс пен дәстүрлі сабақтың айырмасы
- Дәстүрлі сабақта көбіне санаулы оқушы ғана белсенді болады.
- Топтық жұмыста барлық оқушы қатысады: ортақ шешім қабылдау үшін әркімнің үлесі қажет.
- Әр пікір маңызды деп танылады; ой айту, талқылау, талдау мәдениеті қалыптасады.
Алдағы жұмыс бағыты
Сапалы оқытуға қол жеткізу үшін сабақтарыма жаңа әдіс-тәсілдерді жүйелі енгізіп, оқыту үдерісін түрлендіремін. Белсенді оқытудың негізгі формалары ретінде топтық жұмыс, диалогтік оқыту, рөлдік ойын, тренингтер және сын тұрғысынан ойлау стратегияларын қолданамын. Кері байланысты тұрақты жүргізіп, оқушылардың жауапкершілігін арттыруға және мұғалімге деген сенімін нығайтуға назар аударамын.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Әлімов А. «Интербелсенді әдістемені ЖОО-да қолдану мәселелері».
- «Мұғалімге арналған нұсқаулық».
- «Үлестірмелі материалдар».
- «Топтық жұмыс туралы нұсқаулық».
Қорытынды
Топтық жұмыс — оқушылардың пәнге қызығушылығын арттыратын, қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыратын және білімді практикамен ұштастыруға мүмкіндік беретін тиімді тәсіл. Дұрыс ұйымдастырылған топтық оқыту оқушыны белсенді әрекетке тартып, сыни ойлауға бағыттайды және тұлғалық дамуына ықпал етеді.
Назарда ұстау
- Ереже — түсінікті, ортақ және көрнекі болуы керек.
- Бағалау — ашық критериймен, жүйелі кері байланыспен жүруі тиіс.
- АКТ мен тәжірибе — түсінуді жеңілдетіп, қызығушылықты күшейтеді.