XIX ҒАСЫРДЫҢ 10-20-ЖЫЛДАРЫ
Қоқанның қазақ даласына экспансиясы: мақсат, құрал және салдар
Қоқан хандығының билеушілерін қазақ даласын жаулап алуға итермелеген басты себеп — қазынаны жаңа олжа көздерімен толықтыруға ұмтылыс болды. Әлім бек бұл саясат арқылы «бұрынғы» өзбек шонжарлары мен негізінен таулық тәжіктерден құралған «жаңа» әскердің (кейін гала-баһадүрлер аталған) арасындағы бақталастықты бәсеңдетіп, олардың мүдделерін жаңа аумақтарды басып алу мен отарлауға жұмылдыруды көздеді.
Бағыттың өзгеруі: Ұратөбе факторынан Қазақстанның оңтүстігіне
Қоқан әскерлерінің Ұратөбе ауданында Бұхара күштерімен қақтығысуы олардың батысқа қарай ілгерілеуін тоқтатып, экспансия бағытын өзгертті. Отырықшы-егіншілікті Мауараннахрдың көшпелі шет аймағы саналатын Оңтүстік Қазақстанды бағындыру Қоқанға бай жазираларды бірден бере қоймаса да, екі маңызды артықшылық әкелді: мал өнімдерінің түсуі және Ресей мен Қытайды байланыстыратын керуен жолдарына стратегиялық бақылау.
XIX ғасырда өңірлік сауданың айтарлықтай өсуі бұл бақылаудың құнын арттырды.
Идеологиялық мән: Дешті Қыпшаққа қатысты тарихи үрей мен бедел
Бұл кең-байтақ аймақты жаулап алудың идеологиялық салмағы да зор болды. Мауараннахрдың отырықшы халқы мың жыл бойы Дешті Қыпшаққа үреймен қарады: әр дәуірде Орта Азияға өз әулеттерін отырғызған жаулаушы толқындар сол жақтан келетін. Дешті Қыпшақтың тым болмаса бір бөлігін бағындыру және Ішкі Азия мұсылмандары кеңінен қастерлейтін «99 000 шайхылар жетекшісін» иелену Қоқан ханының беделін ерекше көтерді.
1810 жыл: жорықтардың басталуы және «жаңа әскердің» рөлі
Ташкент бағындырылғаннан кейін бір жыл өткен соң, 1810 жылдың ақпанында Әлім бек Ресеймен сауданы дамыту үшін 300–400 түйеге артылған керуенді Ташкентке жіберді. Дәл сол кезде Ташкенттегі хакім Сайид Әлібек қазақтардың салық төлеуден бас тартқаны туралы хабарлап, бағынбаушыларды тыныштандыру үшін әскер сұрады: зекет (малдан) және харадж (егістен).
Хан қыстың қақаған аязына қарамастан керуеннің соңынан Сайрамды, Шымкентті және Түркістанды бағындыру үшін 12 мың адамдық «жаңа» әскер жіберді. Құрамына бітістірушілік және миссионерлік міндет жүктелген Ташкенттің елу шақты үлемі енгізілді.
Жорық барысында үлгере көшпеген қазақ тұрғындары аяусыз тоналды.
Бекіністер жүйесі: Сайрам, Шымкент, Әулиеата
- Сайрам: тәжік Зухур дуанбегі қаланы қоршады.
- Шымкент: қыстақта бекініс салынып, мылтықтары бар 200 жаяу және 400 салт атты атқыш, сондай-ақ екі зеңбірек қалдырылды.
- Әулиеата: бекініс салынып, Абдаллах датқа мен Шахбек датқа бастаған 1000 жауынгер орналастырылды.
Кей дерек бойынша Түркістанға жорықты Ташкенттік Шыңғыс ұрпағы Салымсақ төре басқарған: келіссөздерден кейін түркістандықтар Әлім бектің билігін мойындап, 90 түйеге артылған сый-сияпат жіберген делінеді.
Сарай дағдарысы: Минг-өрік оқиғасы және Әлім бектің қаза табуы
Зухур дуанбегінің одан арғы қимылы Ташкент түбіндегі Минг-өрікте, ханның інісі Омарбектің ордасында басталған оқиғалармен тоқтатылды. Әлім бектің дара билігіне наразы күштер (минттер әулеті, бұрынғы шонжарлар, ташкент және қазақ ықпалдылары, қоңырат, шанышқылы, сіргелі, бестаңба бірлестігі мен қарақалпақтарды қолдаған әскербасылар) «жаңа әскердің» аяздан титықтап, наразылығы күшейген сәтін тиімді деп тапты.
Қастандық жасаушылар Омарбекті Қоқанға жасырын кетуге көндірді. Қаскүнемдік туралы кеш білген Әлім бек әскерді Ташкентке шақырып алып, Қоқанға қайтуға мәжбүр болды, ал Ташкентте қазақ анадан туған баласы Шахрухты қалдырды. Кетер алдында бұрынғы астық базарында қолға түскен қаскүнемдердің бірқатарын, соның ішінде Салымсақ төре мен Әділ төрені дарға асты.
Алайда Қоқанға бара жатқан жолда әскер ханнан бөлініп тарап кетті. Әлім бек көп ұзамай 1810 жылдың көктемінде Қоқанға жақын жерде өлтірілді.
Омар хан дәуірі: жұмсақ билік және хроникалардың жазылуы
Әлім бектің қаза табуы оның Ферғананың «ақсақал» шонжарларының ықпалын азайту әрекетінің сәтсіздігін көрсетті. Билікке туған інісі Омар (1785–1822; 1810–1812 жылдары билік құрды) көтерілді. Ол шонжарлармен туыстық арқылы да жақын болатын және Мохлар-айим (Надира) есімімен танымал ақынмен некелесті.
Жаңа хан батылдығы жағынан марқұм ағасынан төмен болғанымен, жұмсақтығымен, нәзік талғамымен, ақындық дарынымен ерекшеленді. Әмір деген бүркеншік атпен парсы және түркі тілдерінде өлеңдер жинағын қалдырған. Оның тұсында алғаш рет Қоқанның ресми хроникалары («Умарнама», «Шахнама-йи Умархани») жазылды.
Қабыл көтерілісі және Шатқалдағы қудалау
Төңкерістен кейінгі тұрақсыздық Қоқанның Оңтүстік Қазақстанға экспансиясын бірнеше жылға кідіртіп, Ташкент маңында Қабыл есімді тұлғаның айналасына көшпелі қазақтарды жинауына мүмкіндік берді. Ол Шатқал тауларындағы Бағыстан шатқалында жасырынып, керуендерді тонады және жазғы жайылымдағы малды тартып ала бастады.
Омар хан Қабылға қарсы Әбді әл-Әзімді (Әзімбай) және Чуст пен Қасандағы хакім Жүсіп Әлиқожаны жіберді. Қоқан отрядтары жиырма күннен кейін қосылып, шатқалдан шығар жолды жауып тастады. Тауда өрмелеуге машықтанған жасақтар жоғарыдан шабуыл жасап, үш күндік ауыр шайқастан соң кіреберісті алды.
Қабыл берілгеннен кейін хан сарайына жеткізіліп, Омар ханның әмірімен Ташкенттегі Чорсу Регистан алаңында дарға асылды. Басқа тұтқындар да жазаланды.
Түркістан үшін күрес: уақыт, сылтау, тәсіл
Түркістанның алыну уақыты туралы деректер әртүрлі: Филипп Назаров — 1814 жыл, Е. К. Миддендорф — 1815 жыл, ал қоқан шежірешісі 1231 жылдың 9 жумадиын (1816 жылғы 7 сәуір) көрсетеді. Ресми дәлел ретінде Омар ханның ақсүйектерімен бірге Қожа Ахмет Йасауи кесенесіне тәуап ету ниеті айтылды.
Ташкенттен шыққан хан әскері Сайрамға келіп, жергілікті шайхылар қабірлеріне соғып, «аруақтардан медет» сұрағаны баяндалады. Кейін Түркістанға Раджаб күшбеги Бадахшидің бастауымен 1000 адамдық таңдаулы жасақ жіберілді.
Қалаға жасырын жақындап, дуалға бірінің үстіне бірі шығу арқылы көтерілген жасақ қақпашыны өлтіріп, қақпаны ашқаннан кейін ішке лап қойған. Тұтқиыл шабуыл Тоқай төре мен Бұхара әмірі жіберген Ибраһим қожа қолын абдыратты; екеуі де қашып құтылған. Қала тоналды.
Омар хан Түркістанға келіп, кесенеге мінәжат етті де, басқаруға Шайхы-Бадал-мырза датқаны тағайындады. Қоқан авторлары Темір орнатқан «керемет» қазан жайын да келтіреді: шын ықыласпен тілеген адамның құрбандығы қазанға «сәйкес» толады деген аңыз кең тараған.
Саяси символика: «әмір әл-муслимин» және сыртқы легитимация
Түркістанды алу Қоқан үшін соншалықты маңызды оқиға саналғаны — ханның өзіне «әмір әл-муслимин» («діндарлардың әміршісі») атағын қолдануды бұйыруынан көрінеді. Стамбулдағы түрік сұлтанына Түркістанның бағындырылғаны туралы хат жолданып, Қоқаннан Қажы Мир-Құрбан бастаған елшілік жіберілді.
Дегенмен кейін Қоқанның ресми хроникасын жазған Молда Нияз-Мұхаммед бұл оқиғаға ащы мысқылмен: «ұрлық әдісімен алынған уәлаят түптің түбінде адалдық көрсетпейді» деген ой айтады.
Қарсылық ошақтары: Тоқай төре мен Тентек төре көтерілісі
Түркістанды алу қоқан-бұхара бақталастығын күшейтті. Түркістаннан қашқан Тоқай төре Бұхараға барып, әмір Хайдардың рұқсатымен қазақ жасақтарын жинап, Созаққа орнығып, Түркістанды қоршады. Қоқан оған қарсы Ташкенттен Базар баһадүр йузді 300 таңдаулы атты әскермен жіберді. Қоқандықтар Тоқайға көмектескен ауылдарға соққы беріп, олжамен және тұтқынмен қайтты; Тоқай Созақты тастап қашуға мәжбүр болды.
Қоқан билігіне қарсы тағы бір ірі бой көрсетуді Шыңғыс ұрпағы Тентек төре ұйымдастырды: көтерілісшілер шамамен 12 мың адам болып Сайрамдағы ескі бекініске шоғырланды. Омар хан көтерілісті басуды уәзірі әрі туысы Әбілқасым аталыққа жүктеді. Шымкент пен Сайрам үшін болған шайқастарда қоқандықтар артиллерия мен мылтықты кең қолданды. Ақырында Тентек төре жыл сайын баж бен зекет төлеуге келісіп, хан сарайына сый-сияпат жіберуге мәжбүр болды.
Неге қарсылықтар жеңілді?
- Көтеріліс басшыларының малшы бұқара арасындағы беделінің жеткіліксіздігі.
- Бой көрсетулердің бытыраңқылығы, қимылдың үйлесімсіздігі және ішкі бірліктің болмауы.
- Бұхара көмегіне сүйену әрекеттерінің тұрақсыздығы.
- Қоқанның әскери басымдығы: «жаңа әскердің» от қаруы мен артиллериясын атты әскермен ұштастыруы.
Қозғалыстарды Шыңғыс ұрпақтары — сұлтандар басқаруы қатысушылардың идеологиясында Жошы ұрпақтары хан билігінің ғасырлар бойғы дәстүрін қорғауға ұмтылыс болғанын аңғартады.
Оңтүстік Қазақстандағы қоқан үстемдігінің кезеңдері
Оңтүстік Қазақстанда қоқандықтар үстемдік еткен дәуірді шартты түрде екі кезеңге бөлуге болады. Біріншісі — жаулап алудың басталуынан (1810) 1840 жылдардың басына дейінгі уақыт: бұл Қоқан хандығының гүлдену дәуіріне тұстас келеді. Екіншісі — 1841–1842 жылдары терең әлеуметтік-саяси дағдарыспен басталған күйзелістер кезеңі: ол 1865 жылы Ташкенттің орыс әскерлері тарапынан алынуымен және бүкіл аймақтың Ресей империясы билігіне өтуімен аяқталды.
Қазақстанның Ресейге қосылуы: алғышарттар және кезеңдер
Қазақстанның Ресейге қосылуы көптеген саяси-экономикалық алғышарттарға сүйенді. Орыс үкіметі шығыста шекарасын кеңейтуді көздеді; мемлекеттік биліктің күшеюі Шығыс мемлекеттерімен сауда айырбасын және өзге байланыстарды дамытуға мүмкіндік берді. Қазақстанның Ресейге бодандығы XVIII ғасырдың 30-жылдарында басталып, ұзақ әрі күрделі үрдістен кейін XIX ғасырдың 60-жылдары аяқталды.
Қазақ жүздерінің қосылуы әртүрлі ішкі саяси жағдайда өтті: Кіші жүздің едәуір бөлігі және Орта жүздің кейбір аудандары XVIII–XIX ғасырлар тоғысында қосылды. Ал империя Орта Азияға қатысты стратегиялық мақсаттарына жету үшін Орта жүздің үлкен бөлігін және Оңтүстік Қазақстанның қалалық өңірлерін қатаң әскери күшпен бағындырды. Бұл саясат Ресей тарапынан Ұлыбританиямен бәсекелестік контексінде де түсіндірілді.
Үш кезеңдік үлгі
I кезең
XVIII ғасырдың 30-жылдарынан XIX ғасырдың 20-жылдарына дейін. Протекторат қатынасы қалыптасты; бекіністер мен шептер солтүстіктен қоршады; қазақ хандарының сыртқы істеріне орыс билігі араласып, бекітіп отырды.
II кезең
Вассалитет кезеңі. 1822 жылғы «Сібір қазақтары туралы Жарғы» және 1824 жылғы «Орынбор қазақтары туралы Жарғы» нәтижесінде хандық билік жойылып, округтер, бөлімдер, болыстар мен дистанциялар ашылды; басқарушылар генерал-губернаторлықтарға бағынды.
III кезең
Таза бодандық кезеңі (1860-жылдар). Қазақ жері толықтай империя құрамына кіріп, облыс–уезд жүйесіне бөлінді; сұлтандар мен билер саяси биліктен шеттетілді; шаруашылық Ресейдің тауар-ақша қатынастары орбитасына тартылды.
Жаулап алу және қарсылық: неге қозғалыстар жеңілді?
130 жылға созылған қазақ–орыс қақтығыстары ақырында оңтүстіктегі қалаларды бағындырумен аяқталды. XIX ғасырдың бірінші жартысындағы ұлт-азаттық қозғалыстардың жеңілісі бүкіл аумақтың Ресей ықпалына өтуіне алғышарт болды. Қарсылық кейде партизандық сипат алды, кейде ашық шайқас түрінде жүрді.
- Орыс әскерінің техникалық басымдығы және империяның экономикалық ресурстары.
- Кейбір сұлтандар мен билердің екіұдай ұстанымы және сатқындығы.
- Кенесары қозғалысы тұсында оңтүстік көршілердің (Хиуа, Қоқан, қырғыз манаптары) саяси мүдделері.
Кенесары қаза тапқаннан кейін орыс әскерлері Жетісуды, ал 1860-жылдары оңтүстік қалаларды (Ташкент, Шымкент, Түркістан және т.б.) басып алды. 1867–1868 жылдардағы «Уақытша ереже» отарлық әкімшілік билікті күшейтті: дәстүрлі басқару жүйесі бұзылып, көшпелілер құнарсыз жерлерге ығыстырылды, қоныс аударушыларға кең жеңілдіктер берілді.
Сонымен бірге Ресейге қосылу айырбас пен сауда мүмкіндіктерін кеңейтіп, ауылдық жерлерде сауда дамуына байланысты капиталистік-өндірістік қатынастардың белгілерін күшейтті.
Исатай Тайманов пен Махамбет Өтемісов бастаған көтеріліс (үзінді)
Қазақ халқының ұлт-азаттық күресінде Исатай Тайманов пен Махамбет Өтемісов бастаған көтерілістің маңызы зор. 1801 жылы Еділ мен Жайық аралығына Бөкей хан бастаған 10 мың қазақ отбасы қоныстанып, Ішкі (Бөкей) Орданың құрылуына негіз қаланды. XIX ғасырдың 30-жылдарының аяғына қарай онда шамамен 20 мың шаруашылық, жалпы саны 80 мыңға жуық адам болды.
Жер мәселесі және әлеуметтік шиеленіс
Алайда жайылымдар әділ бөлінбеді. Қысқа мерзім ішінде жердің үштен екісі қазақ сұлтандары мен орыс помещиктері — Юсуповтар мен Безбородколардың жеке меншігіне берілді. Жәңгір хан өзіне 400 мың десятина жерді иемденіп алды. Әсіресе үлестіру барысында ханның қайын атасы Қарауылқожа Бабажанов (сұлтандық титулы болмаса да) едәуір жерге ие болды: ол помещиктерден жалға алынған жер үшін өзі ақы төлеп, кейін сол жерге мал бағуға өзге жұрттан төлем талап ете бастады.