АҒЫЛШЫН ТІЛІ САБАҚТАРЫНДА ИДИОМАЛАР МЕН ТҰРАҚТЫ СӨЗ ТІРКЕСТЕРІН ҚОЛДАНА СӨЙЛЕУГЕ ҮЙРЕТУSummaryThis article touches upon the problem of using idioms and set expressions in students
Ағылшын тілі сабақтарында идиомалар мен тұрақты сөз тіркестерін қолдана сөйлеуге үйрету
Түйін
Бұл мақалада оқушылардың сөйлеуінде идиомалар мен тұрақты сөз тіркестерін қолдану мәселесі қарастырылады. Идиомалардың мағынасын дұрыс түсіну және олардың шетел тілін меңгерудегі рөліне ерекше назар аударылады.
Тіл — тірі құбылыс: сөздік қордың жаңаруы
Біз «тіл — тірі құбылыс» деген тіркесті жиі естиміз, бірақ оның мәніне әрдайым терең үңіле бермейміз. Кез келген тілдің сөздік қоры жаңа білім мен қоғамдағы өзгерістерге ілесе отырып, үздіксіз кеңейіп отырады: жаңа идеялар жаңа атауларды қажет етеді.
Жаңа салалар — жаңа сөздер
Информатика, әлеуметтану, жарнама, саясат, экономика сияқты салалардың дамуы көптеген жаңа терминдердің пайда болуына әсер етті.
Мысалдар
- Компьютер технологиясы: software, diskette, high-tech, online, printout, modem, computer-literate, to format
- Экономика: wage-freeze, price-freeze, stagflation
Стильдік өзгеріс
Сонымен қатар тілдік қатынаста стильдік өзгерістер де байқалады: бұрын сленг саналған кейбір сөздер бүгінде ауызекі тілдің қалыпты элементіне айналып келеді.
Идиома деген не?
Идиома — бірнеше сөзден құралған, бірақ тұтас күйінде қолданылғанда құрамындағы жеке сөздердің тікелей мағынасынан мүлде басқа мағына беретін тұрақты тіркес. Идиомалар ағылшын тілінің сөздік қорының маңызды бөлігін құрайды және құрылымы әртүрлі болуы мүмкін.
1) Құрылымы «дұрыс емес», мағынасы айқын
- give someone to understand
- do someone proud
- do the dirty on someone
Мағынаның айқындығы әрқашан грамматикалық «дұрыстыққа» тәуелді емес.
2) Құрылымы дұрыс, мағынасы айқын емес
- have a bee in one’s bonnet — бір ойға байланып қалу
- cut no ice — әсер етпеу, ықпал етпеу
Идиомалардың басым бөлігі осы топқа жатады.
3) Құрылымы да, мағынасы да айқын емес
- all at sea — абдырап қалу, дәрменсіз болу
- all fingers and thumbs — ебедейсіз
Мағынаны түсінудің деңгейлері
Кейбір идиомалардың мағынасы салыстырмалы түрде түсінікті болады. Мысалы, to give someone the green light тіркесі көбіне permission to start (бастауға рұқсат беру) ретінде оңай ұғынылады.
Ал кейбір идиомаларды түсіну қиынырақ, өйткені олар жеке сөздердің бастапқы мағынасына ғана сүйеніп ашылмайды:
- to tell someone where to get off — қатты сынау, бетіне айту
- to drop a brick — орынсыз сөз айтып, ыңғайсыздық тудыру
- to call the shots — жағдайды басқару, нұсқау беру
- to carry the can — қателік үшін жауапкершілікті (кінәні) өз мойнына алу
Тұрақтылық пен вариативтілік: идиоманың «өзгеретін» тұстары
Кейбір тұрақты идиомаларда белгілі бір өзгерістерге (көбіне етістіктің шағына байланысты) жол беріледі. Мысалдар: bring home the bacon, to fight shy of something, to get down to business.
Варианттары бар тұрақты тіркестер
- to know one’s onions / to know one’s stuff — өз ісін өте жақсы білу
- a hard / tough nut to crack — қиын мәселе; тіл табысуы қиын адам
- to take / have / enjoy forty winks — күндіз қысқа мызғып алу
- to come to a bad / nasty / sticky / no good / untimely end — масқараға ұшырау; қылмысқа барып, жазаға тартылу
Оқушылар үшін негізгі қиындық: қашан және қай жерде қолдану?
Оқушылар кездесетін ең үлкен қиындықтардың бірі — идиоманы қандай жағдаятта қолдану орынды екенін ажырату. Сондықтан ағылшын тілі сабақтарында алдымен бейтарап (көп жағдайда қолданыла беретін) идиомаларды беру тиімді.
Тұрақты сөз тіркестері: етістік + предлог/демеулік (phrasal verbs)
Оқушыларға едәуір қиындық тудыратын тақырыптардың бірі — етістіктің предлогтармен немесе үстеулі демеуліктермен тіркесуі арқылы жасалатын тұрақты сөз тіркестері (phrasal verbs). Мысалдар: take off, sit in on, leave out.
Неліктен қиын?
Мұндай етістіктер ағылшын тілінің барлық түрінде жиі кездеседі, әсіресе ауызекі сөйлеуде. Кей жағдайда «етістік + предлог/демеулік» тіркесі жоғары идиомалық мағынаға ие болады, яғни жалпы мағынасы құрамындағы сөздердің тікелей мағынасына жақындамайды.
pack in: тура мағына vs идиомалық мағына
Тура мағына
She opened her suitcase and packed all the clothes in.
Идиомалық мағына
He decided to pack his job in. (яғни leave/abandon — жұмыстан кету, тастау)
take someone off: бірнеше мағына
Бір жерге алып кету
As soon as Tom arrived, Bob insisted on taking him off. (take away to another place)
Еліктеу, әзіл-сықақ
Liz can take the Queen off very well.
take off: контекстке қарай өзгеретін мағына
-
Ұшақ
The aircraft took off. (жерден көтерілу)
-
Адам/жануар
The boy took off. (тез қашып кету)
-
Өнім/сатылым/экономика
Sales took off. (күрт өсіп, ілгерілеу)
Автор туралы
М. Ғабдуллин атындағы орта мектеп (мектепке дейінгі шағын орталықпен) коммуналдық мемлекеттік мекемесі, ағылшын тілі пәні мұғалімі: Б. А. Даулетбаева.