Бізбикені бермей жатыр мына бәйбішең
Шық бермес Шығайбайдың үйіндегі жылу құбылыстары: сахналық хикая
Ерте заманда, құйрығы келте заманда Шық бермес Шығайбай деген бай өмір сүріпті. Төрт түлігі түгел болғанымен, өзі тастан да сараң, тойса да көзі тоймайтын адам екен. Үйіне кісі келсе, ылғи «Шық-әй!» деп сөйлейтін көрінеді. Содан жұрт оны «Шығайбай» атап кетіпті.
Ел ішінде: «Алдар көсе қанша қу болса да, Шығайбайды алдай алмайды» деген сөз тарайды. Бұл сөз бір күні Алдардың да құлағына тиіп, намысына тиген соң, ол Шығайбайдың ауылын іздеп жолға шығады.
Алдардың серті
«Шық бермес Шығайбайды Мырзабай етпесем, Алдар деген атым құрысын!»
1-көрініс: Киіз үй, жылу өткізгіштік және конвекция
Алдар күні-түні жүріп, ақыры Шығайбайдың үйіне жетеді. Үйдің жақтауынан сығалап, іште не болып жатқанын бақылайды: бай қазы айналдырып отыр, бәйбіше нан илеп отыр, қызы қаздың жүнін жұлып отыр.
Неге үй ішін киізбен жапқан?
Қызы үй ішін неге киізбен жапқанын сұрағанда, бәйбіше әр материалдың жылу өткізгіштігі әртүрлі екенін түсіндіреді. Киіздің жылу өткізгіштігі жай матаға қарағанда төмен, себебі киіз жүннен жасалып, киіз басу кезінде тығыздалып, жылуды нашар өткізетін қабатқа айналады.
Жылуды нашар өткізетін заттар денені салқындаудан да, қызып кетуден де қорғау қажет жерлерде қолданылады. Сондықтан киіз үй жаздың аптабында сая, күз-қыс ызғарында жылы баспана бола алады.
Салқын ауа қайдан келеді: конвекция және түндік
Киіз үйдің іші қандай ыстықта да біршама салқын әрі ауа алмасуы жақсы болуы конвекциямен байланысты: жылы ауа жоғары көтеріледі, ал оның орнын салқын ауа басады.
Мұнда түндік ерекше рөл атқарады: ол қазіргі терезенің ашпалы бөлігі мен мұржаның қызметін қатар атқарады. Түндіктен кірген салқын ауа төмен түседі, ал жылы ауа және ошақ түтіні сол арқылы сыртқа шығады.
Неге киіз ақ болуы керек?
Ақ киіз өзіне түскен сәулелердің көбін шағылдырып, жылуды аз сіңіреді. Бұл да жазда киіз үйдің салқынырақ болуына әсер етеді.
Неге терлейміз: ішкі энергия және жұмыс
Қызы қатты терлеп кеткенін айтқанда, бәйбіше мұны қарапайым түсіндіреді: жұмыс істегенде ағзаның ішкі энергиясы артады, соның салдарынан адам терлейді. Яғни ішкі энергияны жұмыс істеу арқылы өзгертуге болады.
Осы сәтте Алдар ішке кіріп амандасады. Алдар келгенде үйдегілердің қолындағы тағам бір сәтте «жоғалып», байдың күдігі оянады. Алдар болса көз ілестірмей, көргенін өлеңдетіп жеткізіп, байды сөзге тоқтатады. Бай амалсыз: «Бәйбіше, асыңды аса бер» дейді.
Кілт ұғым: сәуле шығару
«Қызуы шым тезектің екі жанға қандай тәсіл түрімен жетіп отыр?» деген сұраққа жауап: сәуле шығару арқылы.
2-көрініс: Ыстық нан және жылу өткізгіштік
Келесі күні Шығайбай жолға шықпақ болып, бәйбішесіне: «Қонаққа көрсетпей, маған нан алып бер» дейді. Әйелі жерошақта пісіп жатқан нанды оттан алып, байдың қойнына тыға салады.
Мұны көрген Алдар жүгіріп шығып: «Ақтық рет достарша көрісіп, төс қағысып айырылайық» деп, байды қыса түседі. Ыстық нан жанына батып, бай тіксініп кетеді. Алдар болса: «Ит жегенше, мен жейін» деп, әңгімені өз пайдасына бұрады.
Кілт ұғым: жылу өткізгіштік
Нанның қызуы байға жылу өткізгіштік арқылы беріледі (жанасу арқылы жылу алмасу).
3-көрініс: Торсықтағы айран және «байқалмайтын» айла
Бай сол күні аш қалады. Ертеңіне тағы жолға шығарда бәйбішесіне бір торсық айран құйғызып, ешкім көрмесін деп ішіне байлап алады. Дәл шығайын дегенде Алдар: «Қоштасып алайын» деп құшақтап, торсықтың тұсынан қысады. Айран төгіліп, бай әбігерге түседі. Ақыры торсықты Алдарға беріп, Шығайбай бұл жолы да аш кетеді.
4-көрініс: Қасқа аттың құпиясы
Алдардан құтыла алмаған бай енді оның атын сойып алмақ болады. Байдың аты мен Алдардың аты ұқсас, айырмасы — байдың атының маңдайындағы қасқасы ғана. Бай өз атының қасқасына сиырдың жас жапасын жағып, білдіртпей «жасырады» да, Алдардың атының маңдайына бор жағып, «қасқа» етіп қояды.
Түнде бай сыртқа шығып, Алдардың атын жарып тастайды. Таңертең мәз болып: «Өлген ат — сенің атың» деп Алдарды мазақтайды. Сонда Алдар: «Қандай қасқа? Боқ қасқа болса — менікі, бор қасқа болса — сіздікі» дейді. Бай жүгіріп барса, шынымен-ақ бор жағылғаны — өзінің аты болып шығады. Ақыры байдың шамасы келмей: «Жоғалт көзіңді, сұм! Мені енді көрмейін!» деп қуып жібереді.
5-көрініс: «Біз» сұрағандағы соңғы соққы
Бай үйден ұзай бергенде Алдар артынан қуып жетіп: «Етігім жыртылып, шылғауым шығып жүр. Бізіңді беріп кет» дейді. Бай бергісі келмесе де, Алдар жабысып қоймайды. Ақыры бай ашумен: «Алсаң ал! Тек жоғалт көзімді!» деп келіседі.
Бай кетісімен Алдар бәйбіше қасына кіріп: «Қызыңыз Бізбикені киіндіріңіз. Баймен келісіп қойдым, алып кетемін» дейді. Бәйбіше сенбегенде, Алдар сыртқа шығып, алыстап кеткен байға айғайлайды: «Әй, бай! Бізбикені бермей жатыр мына бәйбішең!» деп «біз» сөзін созып айтады.
Сөз ойынының түйіні
Бай «біз» сөзін құрал деп түсініп: «Әй, бәйбіше! Бер бізді! Жоғалт ана кәпірдің көзін!» деп айқайлайды. Бәйбіше оны «Бізбике» (қыздың аты) деп ұғып, амалсыз жасауын буып, қызды атқа мінгізеді.
Осылайша Алдардың айласы асып, «Шық бермес» атанған Шығайбайды ел көзінде «Мырзабайға» айналдырған хикая аяқталады: сараңдық пен аңғалдықтың арасын Алдар тапқырлықпен дәл басып өтеді.