Санитар құстар
Сабақтың мазмұны
Бұл сабақ — «Құстар» класын қайталауға арналған саяхат-сабақ. Оқушылардың бұрынғы білімін жүйелеу үшін халықтық педагогика элементтері (мақал-мәтел, жұмбақ), көрнекіліктер және қысқа практикалық тапсырмалар қолданылады.
Мақсаты
- Өткен тақырыптарды қайталап, мақал-мәтел мен жұмбақ арқылы қорытындылау.
- Ізденіс пен шығармашылыққа сүйене отырып, қызығушылықты ояту.
- Көрнекіліктер арқылы ой-өрісті кеңейту.
Әдісі
Саяхат-сабақ: сұрақ-жауап, ойын элементтері, жұмбақ шешу, тыңдалым және талқылау.
Көрнекіліктер
- «Қазақстан табиғаты» плакаты
- «Мешіннің анықтама бюросы»
- Перфокарта
- Жұмбақтар
Ұйымдастыру: ойға түрткі болатын үзінді
Қадыр Мырза Әлі, «Қызыл кітап» поэмасынан:
Ұяламын қарауға шүрегейге,
Құстың бірі туған да, бірі өгей ме?!
Бүгін кептер атқандар,
Ертең елдің кеудесіне тапанша тіремей ме?!
Осы жолдар арқылы сабақтың негізгі ойы айқындалады: табиғатқа, құс атаулыға жауапкершілікпен қарау — адамдық парыз.
«Мешіннің анықтама бюросы»: теориялық сұрақтар
Оқушылар «нөмір теру» үлгісімен берілген тапсырмаларға жауап беріп, қысқаша түсініктеме ұсынады.
I. 1.4.6.4.9
Сұрақ: Құстың алдыңғы аяғы қалай аталады?
Жауап: Қанат.
Тапсырма: Құстың қаңқасының ерекшеліктері туралы жалпы мағлұмат бер.
II. 1.4.3.6
Сұрақ: Құста тістің қызметін атқаратын мүше қандай?
Жауап: Қарын.
Тапсырма: Құстардың қоректенуі туралы жалпы мағлұмат бер.
III. 8.4.1.5.6.4.2.4.0
Сұрақ: Құс аяғын нөмірлеуді қалай атайды?
Жауап: Сақиналау.
Тапсырма: Құстарды қорғаудың маңызы туралы қысқаша ой айт.
IV. 3.2.1.7.8.3
Сұрақ: Жыл сайын көктемде келіп, күзде оңтүстікке ұшып кететін құстар қалай аталады?
Жауап: Жыл құстары.
Оқушылар бюроға «көмек көрсетіп», ұғымдарды нақтылап, қысқа ақпараттық түсіндірмелер береді.
Перфокартамен жұмыс: құстарды топтастыру
Әр топ бойынша құстардың пайдасы мен зияны, қорегі, күтімі, ұя салу кезеңі және экологиялық маңызы толтырылады.
1) Үй құстары
Күтімі, өнімділігі, шаруашылықтағы орны.
2) Жыртқыш құстар
Қоректік тізбектегі рөлі, табиғи тепе-теңдік.
3) Су құстары
Сулы-батпақты жерлермен байланысы, мекені.
4) «Санитар» құстар
Өлексені жою арқылы табиғатты тазарту қызметі.
5) Ашық дала құстары
Дала экожүйесіндегі бейімделуі.
Этнопедагогика және «табиғатқа саяхат»
Қазақстан табиғаты бейнеленген көрнекілік арқылы оқушылар табиғатты «шарлап», ну орман ішіне ойша сапар шегеді. Бұл бөлімде қиындықтар жұмбақ шешу арқылы жеңіледі: әр дұрыс жауап сайын «кедергілер» алынып отырады.
Жұмбақтар (жауаптарымен)
-
Өзі суда жүзеді,
Алқымында дорбасы.
Балықтарды сүзеді,
Жиған-терген — сонда асы.Жауабы: Бірқазан
-
Ерте тұрады, жыр шырқайды.
Жауабы: Қораз
-
Қос қанатын иіп ап,
Жарға келіп қонады.
Қара киім киіп ап,
Балшықтан үй салады.Жауабы: Қарлығаш
-
Үкінің баласындай, байғыздың ағасындай.
Жауабы: Жапалақ
-
Ақ сарайын талқандап, шықты біреу талтаңдап.
Жауабы: Балапан
-
Бұл не деген шебер еді,
Ормандағы ағаштарды
Тұмсығымен шегелейді.Жауабы: Тоқылдақ
Қызыл кітап және құстарды қорғау
Жұмбақтар шешілген соң, «орманның арғы жағында» Қызыл кітапқа енген құстар туралы әңгіме өрбиді. Қадыр Мырза Әлі табиғатты қорғау тақырыбын өлең арқылы терең сезіндіреді.
Мылтық көрсем төрлерден іліп қойған,
Менің мазам кетеді күдікті ойдан.
Жұртпен бірге мәз болып, ду-ду етіп,
Қайта алмаймын одан соң күліп тойдан.
Ауылда өспе, мейлі, қалада өспе —
Анаң сенің бәрібір дала емес пе?
Терезеге ұстаған анау шілтер,
Құсқа құрған торларды салады еске.
Жоғалғандар тізімі — ұзын шұбақ,
Қызыл кітап — мезгілсіз кеткендердің
Бастарына қойылған қызыл шырақ!
Нақты дерек
Сұрақ: 1996 жылғы дерек бойынша Батыс Қазақстанда Қызыл кітапқа қанша құс енгізілген?
Жауап: 28 түр.
Мысал ретінде аталған құстар
- Қызғылт бірқазан — розовый пеликан
- Бұйра бірқазан — кудрявый пеликан
- Сары құтан — желтая цапля
- Кішкене ақ құтан — малая белая цапля
- Жалбағай — колпица
- Қарабай — каравай
- Кәдімгі қоқиқаз — фламинго
- Қара дегелек — черный аист
- Сұңқылдақ аққу — лебедь-кликун
- Кіші аққу — малая лебедь
- Ақбас үйрек — савка (және т.б.)
Құс атаулыны қорғау — табиғат алдындағы ортақ міндет. Қамқорлық тек заңмен емес, күнделікті мәдениетпен де өлшенеді.
Халық даналығы: мақал-мәтелдер
Ертеде ақсақалдар немерелерін қасына ертіп, табиғатқа құрметті нақыл сөздермен ұғындырған. Құстарға қатысты мақал-мәтелдер оқушы санасында экологиялық жауапкершілікті бекітеді.
Құс патшасы — бүркіт, аң патшасы — арыстан.
Аққу көлін аңсайды, адам туған жерін аңсайды.
Қаз келсе — жаз келер, қарға келсе — қатқақ келер.
Сасқан үйрек артымен сүңгір.
Ажалды қарға бүркітпен ойнар.
Тыңдалым: құс дауыстарын тану
Көктем мезгілінде көл маңындағы құстардың әуезді үнін естуге болады. Бұл бөлімде аудио арқылы құс дауыстары тыңдалып, оқушылар құстың атын ажыратып айтады.
Тапсырма: Тыңдалған дыбысқа сәйкес құстың атын атау және қысқаша сипаттама беру (мекені/қорегі/мінез-құлқы).
Қорытынды
Сабақ барысында құстардың құрылысы мен мекен ету ерекшеліктері қайталанды және құстардың этнопедагогикадағы орны айқындалды.
Құстар табиғаттың әр алуан аймағында тіршілік етеді. Сол себепті «Құстар — табиғат жаршысы» деуге толық негіз бар.
Үй тапсырмасы
- «Құс көркем шығармада» тақырыбына мәнжазба жазу.
- «Құс шаруашылығының қазіргі таңдағы проблемалары» тақырыбына мәнжазба жазу.