Оқыту үрдісінде қолданылатын дидактикалық ойындар - тіл үйренушілердің білімдерін арттырудың құралы
Ересектерге қазақ тілін оқытуда ойын технологияларын қолданудың тиімділігі
Бұл тақырып қазақ тілін ересектерге оқытумен айналысып жүрген әріптестеріміздің бәрін қызықтырады деп ойлаймын. Сабақты қызықты өткізу, оқыту үдерісін тартымды ұйымдастыру жолында ең тиімді бағыттардың бірі — ойын технологияларын қолдану.
Оқытушы пән теориясын қаншалықты жетік білсе де, нәтижеге жеткізетін басты кепіл — әдіс-тәсілді дұрыс таңдау және тиімді жұмыс түрлерін жүйелі жүргізу. Сондықтан ересектерді оқытуда ойын технологияларын орынды пайдалану педагогикалық шеберлікті, ізденіс пен шығармашылықты, нақты мақсат қоя білуді және оған жетудің жолдарын жан-жақты жоспарлауды, сонымен бірге психологиялық білімді талап етеді.
Негізгі сұрақтар
Ересектерге қазақ тілін оқытуда ойын технологияларын қолдануға қатысты бірнеше өзекті сұрақ бар:
- Ересек тыңдаушылармен ойынның қандай түрлерін өткізген тиімді?
- Ойынды сабақтың қай кезеңінде қолданған дұрыс?
- Жас ерекшеліктерін ескеру қажет пе?
- Ойынды қолдануда қандай әдістемелік қателіктер жиі кездеседі?
Төменде осы сауалдарға практикалық тұрғыдан жауап іздейміз.
Ойынның білімдік құндылығы және сабақтағы орны
Адамзаттың көпжылдық тәжірибесі ойынның білімдік құндылығын дәлелдеді. Ғалымдар ойынның шығу тегін ғасырлар бойы зерттеп келеді, оның тарихына қатысты пікірлер де әртүрлі. Тұжырымдардың біріне сүйенсек, ойын қоғамның діни, әлеуметтік-экономикалық және мәдени дамуы барысында бос уақыт пен демалысты ұйымдастыру қажеттілігінен туған. Ежелгі дәуірде ойын қоғамдық өмірдің бір бөлігі болып, оған діни-саяси мән берілген: гректер ойынды Құдайлар қолдаған десе, Қытайда мерекелік ойындарды император ашып, өзі де қатысқан.
Ойын сырттай «пайдасыз» көрінгенімен, шын мәнінде аса қажет құбылыс. Сабақта тиімді қолданылған ойын түрлері тіл үйренушінің материалды ықыласпен тыңдап, сапалы меңгеруіне көмектеседі.
Ойын — форма
Ойын оқу үдерісінде оқытудың әрі формасы ретінде, әрі әдісі ретінде қолданылатын дербес дидактикалық категория.
Ойын — технология
Ойынды оқытушы мен тіл үйренушінің бірлескен оқу әрекетін ұйымдастыратын өзара байланысты технология ретінде де пайдалану мүмкін.
Мақсат пен міндет
Мақсат
Ойын технологиялары арқылы тіл үйренушінің сөйлеу тілін дамыту, сөйлеу дағдысын қалыптастыру, сөздік қорын байыту.
Міндет
Қазақ тіліне қызығушылықты ояту, белсенділікті арттыру, тілді үйренуге деген ынта-ықыласты күшейту.
Ең маңызды қағида: кез келген ойын әрекеті оқу әрекетін орындауға бейімделуі тиіс. Бұл көбіне дидактикалық ойындар арқылы іске асады.
Ересек аудиторияның ерекшелігі
Біз қазақ тілін балаларға емес, ересектерге үйретеміз. Түрлі салада қызмет ететін, жасы да, тіл үйрену қарқыны да, дүниетанымы мен көзқарасы да әртүрлі адамдармен жұмыс істейміз. Бірі жұмыстағы аяқталмаған тапсырмасын ойлауы мүмкін, екіншісі ертеңгі іссапарын жоспарлайды, үшіншісі отбасындағы жағдайға алаңдайды.
Оқытушының алғашқы міндеті — тіл үйренушінің назарын сабаққа шоғырландыру. Осы тұста дұрыс, сауатты және орынды қолданылған ойын технологиялары — ең тиімді құралдардың бірі.
Сабақ кезеңдері бойынша ойын қолдану
Педагогикада оқыту үдерісінде қолданылатын ойындардың бірнеше түрі бар. Ересектермен жұмыста ең жиі қолданылатыны — дидактикалық ойындар. Олар арнайы мақсатты көздейді және нақты міндетті шешуге бағытталады. Ойынның сабақтың қай кезеңінде қолданылуына қарай мақсат-міндеті де өзгеруі мүмкін.
Сабақтың басында
- Назарды шоғырландырады, жағымды психологиялық ахуал қалыптастырады.
- Өткен сабақты еске түсіруге көмектеседі.
- Тыңдаушылар толық жиналмаған жағдайда «күту уақытын» пайдалы етеді.
Сабақтың ортасында
- Көңіл күйді сергітеді, ынтаны арттырады.
- Материалды бекітуге және жаңа ақпаратты есте сақтауға ықпал етеді.
Сабақтың соңында
- Тақырыпты қорытындылап, білімді жинақтауға көмектеседі.
- Сабақ нәтижесін қысқа әрі тиімді тексеруге мүмкіндік береді.
Сабақ басында қолдануға болатын қысқа ойындар
«Сөздер тізбегі»
Өте жеңіл ойын: айтылған сөздің соңғы дыбысынан басталатын жаңа сөз айту керек.
«Мені түсін»
Қағазда жазылған сөзді басқа қатысушыларға түсіндіру қажет (ым-ишара, сипаттау, синоним арқылы).
Ойынды ұйымдастырудың 3 кезеңі
1) Әзірлік
Дидактикалық мақсатқа сай ойынды таңдау, қажетті материалдарды дайындау.
2) Өткізу
Тіл үйренушілерді ойын мазмұнымен таныстырып, ережесін нақтылап, ойын әрекетін ұйымдастыру.
3) Талдау
Ойынның мақсатына жетуі, қатысушылар белсенділігі, орындалған әрекеттер және жалпы тиімділігіне рефлексия жасау.
Әр оқытушы өз сабағындағы ойындарды жүйелі талдап отырса, уақыт өте келе ең тиімді, тұрақты нәтиже беретін ойындар «жеке әдістемелік қор» ретінде сұрыпталып қалыптасады.
Психологиялық дәлдік: ересектерге бейімдеу қағидасы
Ойынды ересектерге бейімдеу — шешуші талап. Яғни ойын тіл үйренушіге ерсі көрінбейтіндей болуы керек, ал оның пайдасы анық сезілуі тиіс. Сонымен бірге топтағы психологиялық ахуалды, қатысушылардың бір-бірімен қарым-қатынасын ескерген маңызды.
Тіл үйренушінің ойынға ынтасы болмаса, ойын жүрмейді. Ең бастысы — ойынды формалды түрде «ойнап шығу» емес, оны қызықты әрі мақсатты жұмысқа айналдыру.
Ойынның қос табиғаты
Дидактикалық ойынға дидактикалық жаттығу орындау тән. Алайда ойынға тән негізгі белгі — ойнау әрекеті. Сол себепті тіл үйренушінің назары алдымен ойынға ауады да, білім беру мақсаты ойын барысында табиғи түрде орындалып кетеді.
Мысал: «Кім жылдам?» ойыны
Бұл — ересектерге бейімдеуге болатын тиімді ойын түрі. Тіл үйренушілерге кесте таратылады. Кесте бағандарында мына сұрақтар жазылады: кім?, не?, қандай?, қашан?, не істейді?.
Ойын барысы
- Оқытушы белгілі бір әріпті таңдайды.
- Тыңдаушылар әр бағанға сол әріптен басталатын бір сөзден жазады.
- Бірінші болып аяқтаған тыңдаушы ойынды тоқтатады.
- Кезекпен сөздер оқылып, ұпай есептеледі.
Кесте бағандарын өтіліп жатқан тақырыпқа байланысты өзгертуге болады: сұрақтарды да, лексикалық өрістерді де сабақ мақсатына сай бейімдеу оңай.
Ойын туралы ой: тартым мен танымның тоғысы
Француз ғалымы Луи де Брайль: ең қарапайым мәселені қозғайтын ойындардың өзінде ғылыми жұмысқа ұқсас элементтер көп, — дейді. Екі жағдайда да ортақ нәрсе бар: мақсат қою, қиындық, оны жеңу және жаңалық ашудың қуанышы. Сондықтан ойын жасына қарамастан адамды өзіне тартады.
Педагог В. А. Сухомлинскийдің: «Ойынсыз ақыл-ойдың қалыпты дамуы жоқ және болуы да мүмкін емес. Ойын — білімге құмарлық пен еліктеудің маздап жанар оты», — деген пікірі де осыны дәлелдейді.
Қорытынды: ойын — әдістемелік тұрғыдан сауатты, шығармашыл әрі жауапты оқытушының қолындағы қуатты құрал.