Қазақ халқының ежелгі үйі
Бағыты: тарих, этномәдениеттану
Тақырыбы: «Киіз үй – жер шарының жарты моделі»
Жетекші
Мурынова Алия Ордабаевна
Кубайдолла Асылжанның шығармашылық жобасына пікір
Еліміз егемендігін алып, халқымыз рухани жаңғыру жолына бет бұрған шақта тарихымызға, мәдениетімізге деген қызығушылықтың артқаны анық. Тарихымыздан сыр шертетін, мәдениетімізді айшықтайтын баға жетпес мұралардың бірі — киіз үй. Оның көшпелі халқымыздың өміріндегі орны ерекше.
Жоба мазмұнында киіз үйдің тарихы, жасалу технологиясы, бөліктері, түрлері туралы берілген түсініктер жұмыстың құндылығын арттырады. Асылжанның мақсаты — киіз үйдің ата-бабаларымыз өміріндегі маңызын ашу, көп оқушы біле бермейтін бөлшектерін таныстыру, олардың түрлері мен атаулары жөніндегі пікірлерді жинақтай отырып, бүгінгі ұрпақтың бойына мәдени мұраға құрмет сезімін қалыптастыру және тәуелсіз елге деген патриоттық рухты күшейту.
Осындай деректерді жинақтау арқылы автор ата-бабамыздың тұрмысы туралы білімін тереңдетіп, оны сыныптастарымен бөлісуге мүмкіндік алып отыр. Егер біз киіз үйді ата-бабаларымыздай қастерлеп, оның қасиеті мен құдіретін келер ұрпаққа жеткізе алсақ, рухани құндылықтарды бағалай білетін, ұлттық әрі патриоттық санасы жоғары тұлға тәрбиелеуге жол ашылады.
Сонымен бірге Асылжанның киіз үй моделін қолдана отырып, баспананың жаңа үлгісін жасауға ұмтылысы — құптарлық бастама. Мұндай жұмыс ата-бабамыздың баспанасын тануға, сәулет пен дизайндағы ұлттық мәнерді жаңаша пайымдауға ықпал етеді. Автор алдағы уақытта архитектура бағыты бойынша да тың жобалар ұсынады деп сенемін.
Негізгі түйін
- Жоба киіз үйдің құрылымы мен маңызын жүйелі түрде түсіндіреді.
- Мәдени мұраға құрмет пен патриоттық сезімді тәрбиелеуге бағытталған.
- Практикалық қыры бар: модельдеу, таныстыру, жаңа ойға жетелеу.
Мазмұны
- Кіріспе 3
-
I тарау. Қазақ халқының ежелгі үйі 4
- 1.1. Киіз үй атаулары 4
- 1.2. Киіз үй сүйегі 11
-
II тарау. Киіз үй — ғажайып өнер туындысы 14
- 2.1. Киіз үй жабулары 14
- 2.2. Киіз үйдің ішкі баулары 16
- 2.3. Киіз үйді тігу 17
- 2.4. Киіз үйді жаңа ғасыр талабына сай жабдықтау 18
- Қорытынды 19
- Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 20
Оқу тәжірибесіне ыңғайлы құрылым
Мазмұнның тарауларға бөлінуі киіз үйді тарихи, құрылымдық және қолданбалы қырларынан бірізді таныстыруға мүмкіндік береді.
Әсіресе «жабдықтау» мен «тігу» бөлімдері жобаның практикалық бағыттылығын айқындайды.
Аннотация
Киіз үй — қазақ халқының өзімен бірге жасасып, тарих белестерінен бірге келе жатқан заттық-тұрмыстық мәдениеттің көрінісі. Ол қазақтың материалдық мұрасының бірегей үлгілерінің бірі ретінде бағаланады.
Бұл жұмыстың мақсаты — киіз үйдің ата-бабаларымыз өміріндегі орны туралы әртүрлі пікірлерді келтіре отырып, бүгінгі ұрпақтың бойына мәдени мұраға деген дұрыс көзқарасты қалыптастыру және тәуелсіз елімізге деген патриоттық сезімді дамыту.
Ғылыми болжам
Егер біз ата-бабадан қалған ең қымбат мұралардың бірі — киіз үйді сол дәуірдегідей қастерлеп, оның қасиеті мен құдіретін келер ұрпаққа жеткізсек, рухани құндылықтарды бағалай білетін, ұлттық әрі патриоттық санасы жоғары тұлға қалыптасады.
Теориялық мәнділігі
Киіз үй туралы ғылыми жоба немесе курстық жұмыс дайындауда көмекші құрал болады; оқушыларға мәлімет жинауға септігін тигізеді.
Практикалық мәнділігі
Киіз үйді жабдықтау кезінде немесе күнделікті өмірде кездестіргенде бағыт-бағдар береді; елдің ертедегі тұрмысымен таныстырады.
Әдістер
Тарихи деректермен танысу, жинақтау, қорыту, салыстырмалы талдау, тұжырым жасау.
Басты ұстанымдар
- Мұраны тану — өткенді түсінудің кілті.
- Құрмет пен қастер — тәрбиенің өзегі.
- Ұлттық дәстүр — қазіргі жаңғырудың тірегі.
Кіріспе
Киіз үй — қазақ халқының өзімен бірге жасасып, тарих белестерінен бірге келе жатқан заттық-тұрмыстық мәдениеттің көрінісі. Ол тек материалдық мұра ғана емес, қазақ үшін қасиет тұтар орда, адамгершілік ұясы.
Қазақтың киіз үйі әр қазақ баласы үшін тәуелсіздік пен бостандықтың, ырыс пен берекенің, рухани жауапкершілік пен қоғам алдындағы міндеттің символы. Киіз үйді жер шарының жарты моделі деуге болады: табиғаттағы көп нәрсе шар тәрізді формаға негізделсе, киіз үй — сол үйлесімнің адам өміріндегі көрінісі, күмбез пішіндегі «жарты шар».
Бұл тақырыпты таңдауыма ата-бабамыздан қалған мұра туралы білімімді тереңдету қажеттілігі себеп болды. Өйткені кешегіні білмей, бүгінгінің қадірін толық түсіну қиын. Алайда бүгінгі күні киіз үй туралы насихат жеткіліксіз болғандықтан, кейбір балалар оны көшпенділіктің жай ғана белгісі ретінде қабылдайды. Негізінде, киіз үй — ертедегі тұрмысымыздың ажырамас бөлігі, сәулет өнеріміздің бастауы, қолөнеріміздің жоғары деңгейде дамығанының айғағы.
Осы мәселені шешудің бір жолы ретінде оқушыларға арналған үйірме ашу ұсынылады: үйірме киіз үй үлгісінде ұйымдастырылып, оның ішінде қазақ тарихы мен тұрмысынан көріністер берілсе, оқушылар киіз үйді ата-бабаларымыздай қастерлеп, рухани құндылықтарды құрметтеуге жақындай түсер еді.
Неге бұл тақырып маңызды?
Киіз үй — сәулет, қолөнер, дүниетаным тоғысқан бірегей жүйе.
Танымдық жұмыс — ұлттық сана мен патриоттық тәрбиені күшейтудің тиімді жолы.
I тарау. Қазақ халқының ежелгі үйі
1.1. Киіз үй атаулары
Кең далада орналасқан ақ отау,
Айналасы сылдыр су мен жота, бау.
Ата-бабам сыйға тартқан ағаш үй,
Сансыз ойға жетелейді, сансыз күй.
Ашық аспан астындағы шаңырақ,
Келер ұрпақ сақтап қалсын қалпында-ақ.
Терең сыр, терең тарих, терең ой —
Іші оның сырға толы, біліп қой.
Киіз үй — Орталық және Орта Азияны мекендеген мал өсіруші халықтардың негізгі баспанасы. Қазіргі көріп жүрген киіз үй бірден осы қалпында пайда бола қойған жоқ: ол адамзат дамуының әр кезеңінде қарапайым баспаналарды жетілдіру нәтижесінде қалыптасты.
Қалыптасу сатылары
- 1 Орманды далада өмір сүрген көшпелілер бірнеше сырықтың басын түйістіріп, буып күрке жасаған.
- 2 Келесі кезеңде сырықтарды буып қана қоймай, ұштарын шығыршыққа өткізу тәсілі қолданылған.
- 3 Одан кейін сырық ұштары арнайы тесіктері бар дөңгелекке кигізіліп, күрке кеңірек әрі биігірек болған.
- 4 Соңғы сатыда сырықтар жоғарғы және төменгі бөліктерден тұратын жүйеге айналып, уық пен керегенің негізі қаланды.
Соңғы 7–8 ғасыр бойы киіз үйге елеулі өзгеріс енгізілмей, малшылар үшін ең қолайлы баспана болып келді. Ол кез келген ауа райында пайдалануға ыңғайлы: іші жарық, ауа алмасуы жақсы, жел-дауылға төзімді, берік, күмбез пішіні арқасында жаңбыр өткізбейді, жинап-тігуі жеңіл.
Осындай қасиеттеріне байланысты киіз үйді ертедегі жорықтарда сарбаздар да пайдаланған. Мәдени-тұрмыстық және шаруашылық мақсатқа қарай киіз үй төрт түрге бөлінеді: жаздық тұрғын үй; мереке-жиынға немесе қадірлі қонақ күтуге арналған салтанатты үй; жорыққа арналған үй; сондай-ақ шаруашылыққа бейімделген нұсқалар.
Киіз үйдің атаулары
Киіз үй әр өңірде, әр жағдайға байланысты түрліше аталады:
Ағаш үй: ішкі кеңістік тәртібі
Қазақстанның кейбір өңірлерінде киіз үйді «ағаш үй» деп те атайды. Киіз үй іші дәстүрлі түрде төр жақ және есік жақ болып бөлінеді.
Есік жақ өз кезегінде оң жақ және сол жақ болып ажыратылады: төрде, есікке қарап отырған адамның оң қолы — оң жақ болып есептеледі. Әр бөліктің өз қызметі бар: сол жақ көбіне үй иелері мен үлкендерге арналса, оң жақ жастарға тиесілі.
Шаңырақ және «қара шаңырақ» ұғымы
Қазақ дүниетанымында шаңырақ сөзіне терең мағына сыйған. Мәселен, «Пәленшенің ұрпағы пәлен шаңыраққа жетіпті» деп, бір ауылдың не бір рудың өсімін, өрісін шамалап отырған. Қара шаңырақ ұғымы — әулеттің түп қазығы, сабақтастықтың белгісі.