Батыр Баян поэмасындағы Баян бейнесі
Қалқаман – Мамыр поэмасындағы Мамыр бейнесі
Жоспар
- Кіріспе: Шығыс елдерінің сөз өнері мен жыр дәстүрі
- Негізгі бөлім: лиро-эпостық мұра және Мамырдың тұлғалық сипаты
- Қорытынды: мөлдір махаббат пен рухани өнеге
Кіріспе: жырмен өрілген рухани дәстүр
Қазақ халқы сөз өнеріне, өлең мен дастанға ерекше мән берген. Сонау V–VI ғасырлардан бастау алған түркі дүниесінің жыр дәстүрі ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа ауызша таралып, халық жадында сақталды. Батырлық жырлар, тұрмыс-салт өлеңдері, ал әсіресе ғашықтық және лиро-эпостық дастандар Шығыс елдерінің әдебиетінде терең орнықты.
«Ләйлі – Мәжнүн», «Жүсіп – Зылиха», «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», «Қалқаман – Мамыр» секілді лиро-эпостық шығармалардың өзегі — сүйіспеншілік, махаббатқа адалдық, дәстүр мен тұрмыс суреті, әрі таза сезім жолындағы қайғы-қасірет пен қуаныш-күйініш.
Негізгі бөлім: «Қалқаман – Мамыр» поэмасының орны
Ғашықтық жырлардың кең тараған үлгілерінің бірі — Шәкәрім Құдайбердіұлының «Қалқаман – Мамыр» поэмасы. Ескі қазақ өмірін суреттей отырып, поэма трагедиялық тағдырлар арқылы махаббаттың қадірін, салт пен қоғамдық қысымның салмағын терең танытады. Осы туынды Шәкәрім есімін қазақ даласына кең танытқан ірі поэтикалық құбылыс болды.
Мамыр тұлғасы: сұлулық пен парасаттың тұтастығы
Поэмадағы Мамыр бейнесі айрықша мәнге ие. Ол — сүйкімді, сұлу, өр мінезді, өжет қыз. Ақын Мамырды эпитет арқылы: «Әрі сұлу, әрі есті, еркекшора» деп сипаттайды. Бұл тармақтар оның тек келбетін ғана емес, болмысындағы ер мінезділік пен ақыл-парасатты да танытады.
Мамыр дәстүрге берік, үлкен сөзін сыйлайтын ортадан шықса да, сүйгеніне деген адал сезім оны тәуекелге бастайды. Оның елден қашуы — жеңіл шешім емес, таза махаббаттың салмағын көтерген, өмірлік таңдауға барған әрекет.
Сөзге құрмет: Мамырдың ішкі мәдениеті
Поэма Мамырдың сөз өнерін қадірлей білетінін де айқын көрсетеді. Оның төмендегі жолдары — тек ескерту емес, жастарға бағытталған намыс пен жауапкершілікке шақыру:
Ауылымның күнбатысы қалың қамыс,
Бүрсігүннен арғы күн болады алыс.
Жас кісіде бар болса жігер-намыс,
Болып кетіп жүрмесін жатпен таныс.
Трагедиялық шешім және әділетке үндеу
Мамырдың сұлулығын толықтыратын ең басты қасиеттері — ақылдылық, сабырлылық, инабаттылық. Ол өз басын қатерге тігіп еліне қайта оралу арқылы адамгершілік пен парыздың биік деңгейін көрсетеді. Өлім алдында сүйгенінің амандығын тілеп, жұрттан әділет сұрауы — оның рухани күшін айғақтайды:
Көкенай, қарғамаймын, сөзіме бақ,
Ісім жөн, бір Құдайға көңілім хақ.
Мойныңа менің қаным халал болсын,
Болма енді Қалқаманның қанына ортақ.
Мамырдың қазасы — тек жеке трагедия емес, әділетсіздікке қарсы айтылған ауыр үкім, махаббат жолындағы күрестің соңғы нүктесі.
Қорытынды: бүгінгі оқырманға берер өнеге
«Қалқаман – Мамыр» поэмасы бүгінгі жастарға мөлдір махаббатты бағалауды, бір-біріне адал болуды ұғындырады. Әр дәуірдің шындығы әртүрлі: қазіргі заман жастары сезімді қасіретсіз елестете алуы мүмкін. Ал өткен ғасырлардағы махаббаттың ұлылығы — сүйгені үшін жанын қиюға дейін барған ерлікпен өлшенеді. Бұл — бүгінгі ұрпақ үшін үлкен тағылым.
Сөз соңында айтар ой: махаббатты әрқашан қадірлей білейік.
«Батыр Баян» поэмасындағы Баян бейнесі
Баян батыр — Абылай дәуірінің абыройын асқақтатқан тарихи тұлға. Алғырлығы мен тапқырлығы арқылы ол Абылай ханның ерекше құрметіне бөленген. Ел аузындағы дерекке сүйенсек, Абылай хан батырларын бағалай отырып, Малайсарының байлығы мен мінезін, ал Баянның ақылы мен ержүректілігін айрықша атап өткен.
Мағжан поэзиясындағы биік бағалау
Мағжан Жұмабаев поэмасында Абылайдың ақ туының астына жиналған батырлардың ішінде Баянның орны бөлек екенін айқындайды:
Ол күндер аз қазақ пен қалың қалмақ,
Қыран мен қара құстай алысқан шақ.
Баласы алты алаштың Абылайдың,
Астына ақ туының табысқан шақ.
Қазақтың батырлары бәрі қыран,
Сонда да бір батыр жоқ Баяндай-ақ.
Тарихи таным
Баян туралы нақты дерек аз болғанымен, халық жадында оның беделі биік сақталған. Қазақ–жоңғар шайқастарындағы ерлігі арқылы ол «Батыр Баян» атанған.
Қайсарлық пен қайтпас мінез
Тәтіқара жыраудың толғауындағы: «Өзге батыр қайтса да, бір қайтпайтын, Сары менен Баянды айт Уақтағы» деген жолдар Баянның қайтпас қайсарлығын, қатал да берік мінезін аңғартады.
Поэмада Баян — халық қамқоршысы, туған жері мен елі үшін жанын аямай күрескен ер. Ол ерекше күш иесі бола тұра, ізгілікке жақын, ел-жұртына адал тұлға ретінде көрінеді. Жауға қатал болғанымен, өз жұртына әділдік пен жауапкершілікті бірінші орынға қояды.
Адамгершілік өлшемі
Баяндың мінезіндегі ең маңызды қырлардың бірі — күшін зорлыққа айналдырмауы. Поэмадағы оқиға желісінде ол қызға ғашық болып, жанымен қалап тұрса да, сұлудың көңіліне қарап, сезімді күшпен шешуге бармайды. Бұл — нағыз ерге тән адамгершілік пен ар-ожданның көрінісі.
Түйін
Баян секілді батырлар аманат еткен жер мен елдің қадірін түсінбеу — ата-баба еңбегін құрметтемеумен тең. Сондықтан тарихи жырлар мен поэмалардағы батыр тұлғасы бүгінгі оқырманға елдік сананы, жауапкершілікті, адалдық пен намысты қайта ойлантады.