Жүректі тандырар құрғыр
I. Кіріспе
Зерттеу жұмысының өзектілігі: Дауылпаз ақын Мағжан Жұмабаевтың өмірде өз орнын айқын танып, артына өшпес мол мұра қалдырғаны белгілі. Оның лирик ақын екені де баршаға аян. Мағжанның лирикалық өлеңдері өте көп, әрі бүгінгі күні оның жырлары кеңінен насихатталып келеді; бұған мектеп бағдарламасы да дәлел.
Мағжанның «Шолпы» атты өлеңінде қазақ қызының болмысына жарасқан әшекейлердің бірі — шолпы — аса нәзік те шынайы бейнеленеді. Осыған сүйене отырып, өлеңді оқи келе халқымыздың тарихи құндылығы саналатын шолпының тәрбиелік мәнін және оның түрлерін кеңірек таныстыруды жөн көрдім.
Зерттеу жұмысының мақсаты
- Мағжанның «Шолпы» өлеңі арқылы шолпының қазақ халқынан көнеден қалған әшекей бұйым екенін дәлелдеу.
- Шолпының түрлерін анықтап, тарихи құндылығын зерттей отырып, тәрбиелік мәнінің жоғары екенін негіздеу.
Зерттеу жұмысының міндеттері
- Мағжан Жұмабаевтың «Шолпы» өлеңін оқып, талдау.
- Шолпының түрлерін анықтап, жасалу жолына тоқталып, зерттеу жүргізу.
- Шолпының тәрбиелік мәнін ұғыну.
- Жиналған материалдарды бір жүйеге келтіру.
- Шолпы туралы жазған ақын-жазушылардың және сазгерлердің шығармаларымен танысу.
Зерттеу әдісі және болжам
Зерттеу әдістері:
- Жинақтау, топтау
- Салыстыру
- Өзіндік ой түю
Болжам:
Егер Мағжан Жұмабаевтың «Шолпы» өлеңін кеңінен насихаттасақ, бұл ұлттық әшекей бұйымның қазақ қыздары арасында қайтадан кең қолданысқа енуіне жол ашар еді.
Нәтижесі мен қорытындысы
- Шолпыны әдетте қыз балалар мен бойжеткендер тағады.
- Қазақтың әшекей бұйымы шолпының сыңғыры жаман ниетті күштерден сақтайды деген таным бар.
- Шолпы арқылы қыздың жасын, әлеуметтік ортасын, тіпті қай өңірден екенін аңғаруға болады.
Практикалық қолдану салалары
Тақырып бойынша жинақталған материалдарды тарих, қазақ тілі және әдебиет пәндерінде қосымша дерек ретінде пайдалануға болады. Сондай-ақ тәрбие сағаттарында қолдануға қолайлы.
«Қандай зергерлік бұйымды ұнатасың?» десе, көп адам сақина мен сырғаны атайды. Ал мен Мағжан жырлаған шолпыны ұнатамын. Осы жұмысым арқылы соны дәлелдегім келеді.
II. Негізгі бөлім
2.1 Мағжан Жұмабаев — лирик ақын
Әдебиеттануда Абайды философ ақын, ал Мағжанды лирик ақын деп танимыз. Сәбит Мұқановтың пайымдауынша, Абай — ақылдың ақыны, ал Мағжан — сезімнің ақыны.
Мағжан Жұмабаев — поэзия әлеміндегі жарық жұлдыз, қайталанбас құбылыс. Оның қуатты үні, рух беретін серпіні, ізденісі мен жаңашылдығы қазақ әдебиетін ХХ ғасырдың басында-ақ Еуропа және орыс әдебиетінің биік деңгейімен үндестіре көтерді.
Өлеңді музыкаға айналдырып, дыбыстан сурет тұрғызған, сөзге жан бітірген, жаңа өлшемдер әкелген Мағжанның осы қасиеттерін ерте аңғарған Мұхтар Әуезов оның мәдениеті зор екенін, әрі келешекке анық қалуға жарайтын сөздің бірі — Мағжан сөзі екенін жоғары бағалаған.
Мағжанның таза махаббат тақырыбына арналған лирикасы — аса көркем мұра. Табиғатынан сыршыл ақын адам жанындағы ең асыл сезімді жеткізуде ғажап шеберлік танытады. «Сүй, жан сәулем», «Сен сұлу», «Жұлдызды жүзік, Айды алқа қып берейін», «Шолпы» сияқты өлеңдерінде ол махаббатты биік деңгейде жырлайды.
Ақынның лирикалық қаһарманы ғажайып сезімнің құшағында жүреді: шын сүю — әрі ләззат, әрі азап. Сезім кіршіксіз мөлдір, махаббатқа адал. Сүйген жанның бір сәттік қуанышын ол патшаның тағына да, дүниенің малына да айырбастамайды; сүйген жары үшін қандай қиындыққа да төзуге даяр.
«Жұлдызды жүзік, Айды алқа қып берейін» — осындай таза махаббаттан туған шығарма. Онда ғашық жан жүрек сырын ақтарып, сүйгеніне жұлдызды жүзік пен айды алқа етіп сыйлауға әзір екенін бейнелейді. Ақын сұлулыққа жетер жолда бәрін құрбан етуге дайын сезімді көркем кестемен суреттейді: «көз жасынан меруерт тізіп», тіпті аспандағы ай мен жұлдызды сыйға тартқызады.
Мағжан — қазақ өлеңінің көркіне көрік қосқан, саздылығы мен әуезділігін әсемдеген ақын. Ол қарапайым өмір құбылыстарын көркем суретке айналдырып, нәзік әуезбен сөйлетеді.
2.2 Мағжан Жұмабаевтың «Шолпы» өлеңі
«Шолпы» өлеңінде Мағжан поэзиясына тән әуезділік ерекше айқын сезіледі. Өлеңнің дыбыстық өрнегі — шолпы сыңғырының үздіксіз қайталануы — лирикалық кейіпкердің ішкі күйін күшейтіп, сезімнің толқынын үдетеді.
Мағжан Жұмабаев — «Шолпы»
үзінді
Сылдыр, сылдыр, сылдыр…
Қанымды қайнатты құрғыр.
Шық- шық жүрекке тиеді,
Күлпара талқан боп сынғыр.
Сылдыр, сылдыр, сылдыр…
Өзекті өртеді құрғыр.
Әдейі іргеден жүреді,
Сұлу қыз санадан солғыр.
Сылдыр, сылдыр, сылдыр…
Жүректі тандырар құрғыр.
Кеудені кернеді жалын,
Сәулем, періштем, тез кір!
Сылдыр, сылдыр, сылдыр…
Есімнен аудырды құрғыр…
Лебізіңнен еріп барамын,
Жаным-ай, жақында, қол бер!
Қайталау арқылы берілген «сылдыр» дыбысы тек әшекейдің үні емес, сонымен бірге жүрек дүрсіліндей әсер қалдырады: сыңғыр — сағыныштың белгісі, тылсым тартымның ишарасы, сезімнің отын тұтата түскен әуен секілді.