Тарихшылардың назарына өзіне аударған - шығармадағы дүние жүзінің түрікше картасы
Махмұд Қашқари (1029–1101)
Махмұд Қашқаридің толық аты-жөні — Махмұд ибн Әл-Құсайын ибн Мұхаммед. Ол XI ғасырда Қашқарда дүниеге келіп, Баласағұн қаласында өмір сүрген ғалым. Қарахандар ақсүйектері ортасынан шыққан. Әкесі Құсайын Мұхаммед Мауераннахрды жаулаушы Боғырханның немересі болған.
Білім жолы мен зерттеу көкжиегі
Барыс ханның уәзірі болған әкесі (Ыстықкөлдің оңтүстік жағасы) кейін Қашқарға қоныс аударады. Махмұд алғашқы білімін сол жерде алып, оқуын Бұхара мен Нишапурда жалғастырады.
Осы қалаларда оқып жүрген кезеңнен бастап оның қызығушылығы тіл біліміне ғана емес, фольклорға, этнографияға, географияға, жаңа жерге орнығу тәжірибесіне, түркі халықтарының дүниетанымы мен менталитетіне қарай кеңейе түседі. Жинақтаған мол білім мен байқаған деректерін ол өзінің басты еңбегінде терең зерделеді.
Сөздіктің қамту аясы
Еңбекте этнонимдер мен топонимдер, рулық терминдер, әртүрлі қызмет атаулары, тағамдар мен сусындар, тұрмыстық заттар, жабайы жануарлар, құстар, айлар мен апта күнтізбесі, дәрілік құралдар, астрономияға, әскери, медициналық, діни салаларға қатысты атаулар кеңінен берілген.
Тілдік дерек
Түбір сөздер, сөйлеу мәнерлері, қолданыстағы тіркестер
Мәдениет пен әдет
Этикалық нормалар, құндылықтар, мінез-құлық үлгілері
Тарихи дерек
Тайпалар байланысы, оқиғалар, жорықтар туралы мәліметтер
Карта, мақал-мәтел және тарихи деректер
Еңбекте әртүрлі тайпалар арасындағы тарихи-мәдени байланыстар, Қазақстан мен Орта Азия аумағында болған кейбір тарихи оқиғалар туралы деректер кездеседі (мысалы, Ескендір Зұлқарнайын жорығына қатысты мәліметтер).
Тарихшылардың назарын айрықша аудартқан тұстарының бірі — шығармада берілген дүние жүзінің түрікше картасы. Сондай-ақ кітапта 400 мақал-мәтел қамтылған.
Қашқаридің мақсат-мұраты
Ғалым түркі тілін үйренудің қажеттілігін өмір талабы мен ақыл таразысы айқын дәлелдейді деп түсіндіреді. Ол түрік, түрікмен, оғыз, жігіл, яғма, қырғыз тайпаларының сөздері мен сөйлеу мәнерлерін зерттеп, ең қажет тұстарын сұрыптап қолданғанын айтады. Әрқайсысының тілі мен салты оның санасына орнығып, мұқият зерттеудің нәтижесінде арнайы мұра болып қалсын деген ниетпен түркі елдерінің сөздігін жасаған.
Құрылымы
- Жинақты сегіз бөлімге топтастырды.
- Әр тайпаның тілінен сөз жасауға болатын түбір сөздерді ғана таңдады.
- Бәйіт-жырлар мен мақал-мәтелдерден мысалдар келтірді.
- Кейінгі ұрпаққа жетсін деп сирек кездесетін тіркестерді де қосты.
Осылайша, бұл еңбек халықтық мұраны қаз-қалпында ұрпақтан ұрпаққа жеткізуді мақсат етіп, мәңгілік рухани кеңістікке жол тартқан құнды мұра ретінде бағаланды.