Бірде үсті - басы тозып кеткен қызын көрген әкесі
Тіл ұстарту және шығармашылық жаттығулар
Бұл сабақ тіл мәдениетін жетілдіруге, ойды көркем әрі дәл жеткізуге және шығармашылық қиялды дамытуға бағытталған. Оқушы сөздің мәнін терең түсініп, өз ойын сенімді қорғай алатындай дағды қалыптастыру — негізгі өзек.
Сабақтың мақсаты
а) Шығармашылық көңіл күй
Оқушы бойында шығармашылық серпін қалыптастыру; жаңаны, өзгеше, тың дүниені сезіне білетін сезімталдық пен сындарлы ойлауды дамыту.
ә) Қиял мен сөз ұшқырлығы
Оқиға мен образ жасауға бағыттау; көркемдікті сезіне білуге баулу; сөздің әсерін танытып, шығармашылыққа ішкі құштарлық ояту.
б) Жауапкершілік және дәлел
Өзіндік сын айтуға үйрету; бастаған істі соңына дейін жеткізуге дағдыландыру; пікірін дәлелмен негіздеуге қалыптастыру.
Әдіс-тәсілдер және ұйымдастыру
Сабақтың әдіс-тәсілі
- Топтық жұмыс
- Шығармашылық тапсырмалар
Сабақтың барысы
Ұйымдастыру кезеңінде оқушылар топтарға бөлінеді, жұмыс ережелері айқындалады және тапсырмаларды орындауға қажетті дайындық жасалады.
Тіл ұстарту: сөз қадірі
Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы,
Қиыннан қиыстырар ер данасы.
Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп,
Теп-тегіс, жұмыр келсін айналасы.
Абай
Шығармашылық тапсырмалар
1-топ: мәтінді аяқтау (суреттеу)
Берілген үзіндіні көркем детальдармен толықтырып, тұтас сипаттамалы мәтін құрастырыңдар.
2-топ: монолог жазу (жансыз затты сөйлету)
Бір жансыз заттың атынан ой толғап, оның сезімі мен көзқарасын монолог түрінде беріңдер.
3-топ: мінездеме жазу (сыныптас бейнесі)
Сыныптасыңның бейнесін дәл әрі көркем тілмен ашатын мінездеме жазыңдар.
1-топқа үлгі: «Кешкі көрініс»
Көшпелі көк бұлт көлеңкесін көлге түсіріп, айнаға қарап сыланады. Кешкі күн екі көлге кезек шомылып, жарқ-жұрқ етеді. Біз таза ауаны тойғанша жұтып, егістіктің ортасында тұрмыз...
Тапсырма: ойды жалғастырып, көріністі толық аяқтаңдар.
2-топқа үлгі: Қожаның монологы
Қадыр — менің әкем. «Еһ, шіркін дүние-ай!» десеңші. «Әке» деген сөзді айтқанда, жүрегім қарс айырылып кете жаздады-ау. Қандай жақын, қандай ыстық. Балалар «менің әкем айтты», «менің әкем бүйтті», «менің әкем ананы сатып әперетін болды» деп мақтанып жатады. Ал мен болсам, әкемнің қандай адам екенін де білмеймін. Өйткені ол майданға аттанғанда, мен екі жастамын. Екі жасар бала не біледі, не түсінеді? Сол кеткеннен асыл әкем мол кетті, оралмады...
Тапсырма: жансыз заттың немесе ұғымның атынан монолог құрастырыңдар.
3-топқа үлгі: мінездеме
...Мынау, міне, мұрным. Әжем кейде менің атымды атамай, «тәмпіш неме» дейді. Оның айтқаны шып-шын екен ғой. Екі танауыма екі саусағым еркін сыйып кетерлік, қос ауыз мылтықтың аузындай үңірейіп тұр. Екі шекемнің шығыңқылығы болмаса, басым қарбыз тәрізді доп-домалақ, тап-тақыр... Оһ, менің шашым! Қаттылығы, қайраттылығы шошқаның қылшығынан бір кем емес... Мынау шаш емес, тікенек қой. Тікенек. Мінезіңнің шатақтығы осынан-ақ көрініп тұр.
Тапсырма: сыртқы бейне мен мінез ерекшелігін үйлестіріп жазыңдар.
Тілдік тапсырмалар
1-топ: тұрақты тіркестер
Тұрақты сөз тіркестерінің жанына мағынасын ашатын баламасын жазыңдар.
- Сіркесі су көтермейтін —
- Қаймағы бұзылмаған —
- Арқаны кеңге салу —
- Жүзіктің көзінен өткендей —
- Сөздің майын тамызу —
- Жұлдызы оңынан туу —
2-топ: мақал-мәтелді жалғастыр
Берілген мақал-мәтелдерді жалғастырып жазыңдар.
- Алтау ала болса, ... . Төртеу түгел болса, ... .
- Білекті ..., білімді ... .
- Әзіл айтсаң да, ... .
- Еменнің иілгені — ..., жігіттің екі сөйлегені — ... .
- Асыл — ..., ақыл — ... .
3-топ: тура мағына
Көп мағыналы сөздердің берілген тіркестердегі тура мағынасын табыңдар.
- Тәтті ұйқы, тәтті қиял, тәтті ...
- Ашық мінез, ашық әңгіме, ашық ...
- Иненің көзі, байлықтың көзі, көзі ...
- Өткір ой, өткір мінез, ...
- Алыс арман, алыс туыс, ...
- Қалың ел, қалың ағаш, ...
Талдау жұмыстары
1-топ: фонетикалық талдау
«Сәрсенбек өнерлі екен.» сөйлеміне фонетикалық талдау жаса.
2-топ: сөз құрамына талдау
«Жаңалықтың», «Болатбектен» сөздерінің құрамына талдау жаса.
3-топ: сөз тіркесіне талдау
«Кітапты бұл шақта Абай көзілдірікпен оқиды.» сөйлеміндегі сөз тіркестеріне талдау жаса.
Ой қозғау: «Бір сабақ жіп»
Баяғыда бір шал мен кемпірдің қызы болыпты. Күндердің күнінде қыздың шешесі дүние салады. Айлар өтеді, жылдар өтеді. Бірде үсті-басы тозып кеткен қызын көрген әкесі: — Қызым, басқа еш нәрсе істемесең де, етегіңе күніне бір сабақ жіп іл, — депті.
Қызы әкесінің айтқанын орындамақ болып, етегіне күніне бір сабақ жіп іліп, өткізе беріпті. Бір күні жолаушылап кеткен әкесінің алдынан қызы жүгіріп шықса, қыздың үстіндегі жалбыраған жіптерінен әкесінің аты үркіп, тулап, өлтіріп кете жаздапты. Өз қызын әзер таныған әкесі кетердегі айтқан сөзі есіне түсіп, қапаланған күйі жерге қарапты.
Сұрақ
Қыздың әкесі не айтпақ болды?
Түйін
Бүгінгі сабақтан алған әсерім
Оқушылар сабақ соңында өз әсерін, үйренгенін және қиындықтарын қысқа түрде қорытындылап жазады немесе айтады.
Ойға тоқу
«Іші алтын, сырты күміс — сөз жақсысы».
Сөздің көркі — ойдың дәлдігі мен жүрекке жетер жылылығы.
Үй тапсырмасы
- 1 Жолдастарыңмен болған бір қызықты диалогты еске түсіріп, жаз.
- 2 Диалогты әзіл мен тапқыр сөз оралымдарын қосу арқылы көркемдеп, толықтыруға болады.