Қазақша рефераттар

Адам мінезі сан алуан

Сабақтың бағыт-бағдары

Бұл тәрбие сағаты адам мінезінің мәнін ашып, оқушының өзін тануына және қарым-қатынас мәдениетін дамытуға бағытталады.

Тақырыбы

Мінез – адам айнасы

Көрнекілігі

  • Интерактивті тақта, слайдтар
  • Қанатты сөздер
  • Тренингтер, бейнероликтер

Пәнаралық байланыс

  • Өзін-өзі тану
  • Психология

Мақсаттары

Білімділік

Оқушылардың мінез-құлық туралы түсініктерін кеңейту.

Дамытушылық

Мінездегі жетістіктер мен кемшіліктерді ажырата білуге үйрету, сын тұрғысынан ойлауды дамыту.

Тәрбиелік

Жақсылыққа, сыпайылыққа, адамгершілікке тәрбиелеу.

Кіріспе: мінез қайдан көрінеді?

Адам бойында жақсы да, жағымсыз да қасиеттер болады. Ақылдылық, адалдық, қарапайымдылық, кішіпейілділік, инабаттылық, шыншылдық сияқты құндылықтарды бізге ата-ана, ата-баба, ұстаз үйретеді. Бұл жақсы қасиеттер санаға тәрбиемен орнығып, жүрекке үлгімен сіңеді. Жақсы адам сол құндылықтарды меңгеріп, жаман әдеттен және ұнамсыз қылықтан аулақ болуға ұмтылады.

Мінез сан алуан және ол іс-әрекеттен айқын байқалады: біреу шапшаң қимылдайды, біреу асықпайды, ал біреу ойланбастан іске кіріседі. Адам бойындағы осындай тұрақты ерекшеліктер мінез деп аталады.

Қанатты сөз

Адамның жеті жетекшісі бар: басшысы – ақыл, жетекшісі – талап, жолаушысы – ой, жолдасы – кәсіп, қорғаны – сабыр, қорғаушысы – мінез, сынаушысы – халық.

— Саққұлық би

Мінез туралы түсінік

Әр адамның психикасы мен тұлғасына қайталанбастық тән. Бұл — адамның даралығы. Сол даралықтың негізгі құраушы бөлігінің бірі — мінез. Адамдармен қарым-қатынаста әркім өз мінезін танытады және өзгенікін бағалайды. Қатынас бұзылғанда жиі айтылатын сөздің бірі — «мінезіміз келіспеді».

Әртүрлі мінез иелері ұқсас жағдайда да әрқалай әрекет етеді, әрқалай күйзеледі. Егер біз адамның мінезін жақсы білсек, оның қылығын түсіну жеңілдейді; демек, қарым-қатынастың тиімді стилін таңдап, белгілі жағдайдағы әрекетін болжауға болады.

Тарихи көзқарас

Мінез туралы алғашқы ғылыми түсініктер ежелгі дәуірден бастау алады. Бұл тақырып Аристотельдің еңбектерімен байланысты. Оның шәкірті Теофраст (б. з. д. 372–287) адамның ерекшеліктерін жүйелеп, мінездің шамамен 30 қасиетін сипаттаған (мысалы, сөзшеңдік, жасампаздық және т.б.). Ол «мінез» терминін ғылымға енгізді (грекше character — қасиет, сапа).

Мінез сапаларына қойылатын талап

К. К. Платонов мінез сапаларының үш басты белгісін атап көрсеткен:

  • Айқын көрінуі тиіс.
  • Басқа қасиеттерімен тығыз байланыста болуы керек.
  • Әрекеттің түрлі саласында жүйелі түрде көрінуі қажет.

Даралық пен типтік белгілер

Бір ортада өмір сүретін адамдарда типтік мінез бітістері болуы мүмкін. Мысалы, бұрын қоғамда нұсқауға бағыныштылық, енжарлық, тәртіпке мойынсұну жиірек байқалса, қазіргі кезеңде өз бетінше шешім қабылдайтын, тәуелсіз және бастамашыл адамдар жиі кездеседі.

Сонымен бірге әр адам белгілі бір топтардың мүшесі: отбасы, оқу ұжымы, жұмыс орны, бейресми орта. Осы орталардың әрқайсысы мінезге өзіндік рең береді. Демек, мінездің мәні — даралық пен типтіктің бірлігінде.

Адамгершілік қыры

Қоғамға және адамдарға деген қатынас адамгершілік қасиеттерді қалыптастырады. Ізгіліктілік, шыншылдық, әділеттілік — адамгершілік дамудың жоғары сатысын көрсетеді. Ал өзімшілдік, қатігездік, жалғандық мінездегі рухани таяздықтың белгісі.

Қарым-қатынаста коммуникативтік қасиеттер ерекше маңызды: мейірбандық, елгезектік, сезімталдық, ашықтық, сыпайылық. Бұл қасиеттер адамға отбасында да, жұмыста да, достар мен әріптестер арасында да тиімді тіл табысуға көмектеседі.

Ой-түйін

«Мінез-құлық — әркім өзінің кейпін көрсететін айна».

— И. В. Гёте

Мінез көріністері: мысалдар мен талдау

Мінезді сипаттауға көмектесетін сөздер көп: есер, өктем, аяр, жалтақ, көнбіс, табанды, ұяң. Төменде екі мінез түрі кеңірек түсіндіріледі.

Есер

Есер — орынсыз лепіретін немесе аяқ астынан ашуланатын, шапшаң әрі шолақ мінезді адам. Оның күтпеген жерден бой көрсететін шайпау қылығы жұртты таң қалдыруы мүмкін. Мұндай адамның іс-әрекеті кейде қисынсыз, ретсіз, ақылға қонымсыз болып келеді.

Болмысы

Шабарман

Өктем

Өктем — қаймықпайтын, тәуекелшіл, дегеніне жетпей тынбайтын адуынды жан. Ашық мінезі мен тез тіл табысуы, жомарттығы кейде өктемдік пен билікқұмарлықтың құралына айналуы мүмкін. Көп жағдайда ол шешен, көңілді, ортада көзге түсіп, ықпалын жүргізуге ұмтылады. Ұйымдастыру қабілеті басым болғандықтан көшбасшылыққа бейім.

Болмысы

Қолбасшы

Темперамент және мінез

Адамның мінез-құлқы оның темпераментімен де байланысты. Ежелден темпераменттің төрт түрі кең тараған:

Холерик

Қимылы шапшаң, эмоциясы қызу.

Сангвиник

Көңілді, тіл табысқыш, белсенді.

Меланхолик

Сезімтал, ішке сыр сақтайтын.

Флегматик

Байсалды, сабырлы, тұрақты.

Сыныппен жұмыс формалары

  • Оқушыларға арналған мінез-құлық тесті
  • «Мінез – адам айнасы» өлеңін оқу
  • «Мінез — мөр» тақырыбында пікірталас
  • «Менің бейнем» тренингі
  • «Дүкен» ойыны (гүлдер әуенімен)
  • «Мен қандаймын?» тренингі
  • «Сызат» бейнеролигі бойынша ойталқы

Мінезді өзгертуге бола ма?

Негізгі ой

Мінезі қиын адамның бойында жақсы қасиет мүлде болмайды деу — қате. Абай сөзімен айтқанда, ниет болса, мінезді өзгертуге болады. Өзгермейтін, түзелмейтін мінез жоқ. Бір жарамсыз қылықты ақтау үшін «мінезім сондай» деп сылтау айту — орынсыз.

«Адам өз мінезіне өзі жауапты».

— Б. М. Теплов

Тәрбиелік қорытынды

Адамның қадір-қасиеті көп жағдайда мінез-құлқына қарай бағаланады. Мінез тағдырға да оңды-солды әсер етеді: келісті мінез адамды биіктетсе, теріс мінез шектейді. Сондықтан мінезге ерік бермей, әрдайым ақылға жүгіну маңызды.

Әдеп, ұят, намыс: ішкі тірек

Адам бойындағы көркемдік, әдептілік, ұяттылық — мінез мәдениетінің негізгі тіректері. Намыс — бір сырлы, көп қырлы ұғым: жеке бастық, құқықтық, кәсіптік, азаматтық, ұлттық болып тарамдалады. Аталуы әртүрлі болғанымен, бәрі де адамның қасиеті мен мінез-құлқына байланысты айтылып, абырой мен беделді қорғайды.

Өзін-өзі ұстау дағдысы

Адамгершілік қасиеттер — өз бойымыздағы жақсы мінез-құлық, әдеп, дағдыдан құралады. Ол ананың ақ сүтімен, әкенің үлгі-өнегесімен, ата-әженің тәрбиесімен бойға сіңеді. Ең маңызды сұрақтардың бірі: ашуланғанда өзімізге қалай тоқтау қоямыз?

  • Сөзді тежеп, бір сәт үнсіздік сақтау.
  • Жағдайды кейін талқылауға келісу.
  • Кешірім сұрауды немесе кешіруді кешіктірмеу.

Көркем мінез туралы рухани тұжырым

Өсиет

Әбу Һурайра (Алла оған разы болсын) жеткізген хадисте Пайғамбарымыздан (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) жаннатқа кіргізетін амал туралы сұралғанда: «Тақуалық және көркем мінез» деп жауап бергені айтылады.

Көркем сөйлеу, адамдармен жақсы қарым-қатынаста болу, сабыр сақтау, жәрдем беру сияқты ұнамды мінез-құлықтардың орны ерекше. Ендеше, біреудің жүрегінде мәңгілік сызат болып қалатындай ауыр сөз айтудан аулақ болайық. Кең байтақ елімізде бір-бірімізді ренжітпей, көркем сөзбен, көркем мінезбен жанымыздағы адамдарды жадыратып жүрейік.