Қазақша рефераттар

Сүйектердің қозғалмалы байланысатын жері

Сабақтың мақсаты

Білімділік

Жарақат түрлерін, олардың алдын алуды және дәрігерге дейінгі алғашқы көмекті көрсету қағидаларын меңгерту.

Дамытушылық

Өмірлік жағдаяттармен байланыстыра отырып, денсаулықты сақтауға бағытталған жауапкершілік пен дағдыларды дамыту.

Тәрбиелік

Өз денсаулығына ғана емес, өзгенің қауіпсіздігіне де үлес қоса білуге тәрбиелеу, адамгершілік құндылықтарды қалыптастыру.

Сабақтың типі

Аралас сабақ.

Сабақтың әдісі

Түсіндірмелі, интерактивті, пікірталас.

Көрнекілігі

Интерактивті тақта, сүйек түрлерінің үлгілері/кестелері, сызбанұсқалар, дәке, қатты қағаз, жұқа тақташалар (шина орнына).

Сабақтың барысы

  1. I. Ұйымдастыру кезеңі

    Сыныппен амандасу, оқушыларды түгендеу, сабақ мақсатына назар аударту.

  2. II. Үй тапсырмасын тексеру

    Сұрақ-жауап арқылы алдыңғы тақырыпты қайталау.

  3. III. Жаңа тақырыпты түсіндіру

    «Ой қозғау» арқылы бастап, кесте мен сызбанұсқа негізінде түсіндіру.

  4. IV–VI. Бекіту, қорытынды, үй тапсырмасы

    Сәйкестендіру тапсырмасы, жасырын сөз/сөзжұмбақ, қорытындылау және зертханалық жұмысты үйде аяқтау.

Үй тапсырмасын тексеру: қысқа сұрақ-жауап

Негізгі сұрақтар

  • 1. Сүйек қандай ұлпадан түзіледі?
  • 2. Қаңқаның толық сүйектенуі неше жасқа дейін қалыптасады?
  • 3. Сүйектегі ағзалық заттар қандай қасиет береді?
  • 4. Сүйектің байланысы қызметіне қарай нешеге бөлінеді?
  • 5. Буын дегеніміз не? Адам денесінде шамамен қанша буын бар?
  • 6. Буын қапшығы деген не?
  • 7. Сүйектің жуандап өсуі неге байланысты?
  • 8. Сүйектің ұзарып өсуі қалай жүреді?
  • 9. Сүйекке қоректік заттар қалай жеткізіледі?
  • 10. Сүйек құрамында қандай заттар болады?
  • 11. Қарт адамның сүйегі неге тез сынғыш болады?
  • 12. Оссеиннің қызметі қандай?
  • 13. Сүйек ұштарындағы шеміршектің пайдасы қандай?

Дұрыс жауаптардың қысқаша нұсқасы

  • 1) Дәнекер ұлпа.
  • 2) 20–25 жас.
  • 3) Серпімділік, иілгіштік.
  • 4) 3 топ.
  • 5) Қозғалмалы байланысатын жер; шамамен 230 буын.
  • 6) Буынның сыртқы қабығы.
  • 7) Сүйекқапқа байланысты.
  • 8) Шеміршек қабат жасушаларының бөлінуі арқылы.
  • 9) Қантамырлар арқылы.
  • 10) Ағзалық және бейағзалық заттар.
  • 11) Минералды заттардың артуынан (морттанады).
  • 12) Иілгіштік береді.
  • 13) Ұзару өсуіне және үйкелісті азайтуға көмектеседі.

Жаңа тақырып: жарақат кезіндегі алғашқы жәрдем

Тақырып үш негізгі жағдайға бөлінеді: сіңірдің созылуы, сүйектің сынуы, буынның шығуы. Мақсат — зақымданған жерді қозғалтпай бекіту, ауырсынуды азайту және асқынудың алдын алу.

1) Сіңірдің созылуы

Қалай болады?

Көбіне ойлы-қырлы жерде аяқты ыңғайсыз басқанда аяқ ұшы бұралып, сіңір созылады.

Белгілері

  • Сыздап ауыру
  • Ісіну
  • Буын қозғалысының шектелуі

Алғашқы жәрдем

  • Қатты таңу: бинтпен немесе жұмсақ матамен қыса таңу (ішкі қан құйылуды азайтады, буынды қозғалмай ұстайды).
  • Суық басу: мұз немесе қар салынған түйіншекті таңылған жерге қою.

2) Сүйектің сынуы

Түрлері

  • Ашық сыну: сүйек ұштары жұмсақ тіндерді зақымдап, теріні жарақаттауы мүмкін.
  • Жабық сыну: сүйек шытынап, бірақ тері зақымдалмайды.

Ашық сынық өте қауіпті: қан кету және жараға микроб түсу қаупі жоғары.

Сынық белгілері

  • Қатты шаншу, ауыру
  • Аяқ-қолды толық қолдана алмау
  • Пішінінің/ұзындығының өзгеруі
  • Сынған жерде қалыптан тыс қозғалу
  • Қан кету (ашықта сыртқа, жабықта ішкі қан құйылу)
  • Төменгі бөліктің бозаруы, мұздауы, сезімталдықтың төмендеуі

Алғашқы жәрдем (негізгі қағида)

  • Толық тыныштық: сынықтардың жылжуын болдырмау үшін қозғалтпау.
  • Иммобилизация: шина (жақтау) салып бекіту.
  • Балама құралдар: шина болмаса таяқ, тақтайша, қатты картон т.б. қолдану.
  • Ең қарапайым тәсіл: сынған қолды кеудеге байлау, сынған аяқты сау аяққа қосып таңу.
  • Ісінуге қарсы: жақтауды саусақ тұсынан бастап жоғары қарай бекіту.
  • Ашық сынуда: алдымен қан тоқтату, жараны мүмкіндігінше таза ұстау, содан кейін ғана шина салу.

Ескерту: сынған сүйекті орнына салуға тырыспау керек. Бұл қосымша жарақатқа әкелуі мүмкін.

Термин

Сынған сүйектерді орнына келтіріп салатын адам — сынықшы.

3) Буынның шығуы

Себептері

Механикалық жарақат, спорт кезіндегі соққы, көлік апаты сияқты жағдайларда болуы мүмкін.

Белгілері

  • Кенеттен шаншу, қатты ауыру
  • Буын пішінінің өзгеруі
  • Қызметінің бұзылуы (қозғалмауы)
  • Біраз уақыттан кейін ісіну

Алғашқы жәрдем

  • Суық басу: ауырған жерге суық шүберек/мұз қою.
  • Қозғалтпай бекіту: зақымданған аяқ-қолды орап, иммобилизациялау.
  • Жедел жеткізу: медициналық көмек көрсету пунктіне мүмкіндігінше тез апару.
  • Қол жарақатында: орамалмен асып қою.
  • Аяқ жарақатында: жұмсақ төселген зембілге жатқызып, астына жұмсақ жастық/киім салу.

Қатаң тыйым: буынды өз бетімен салуға болмайды — жүйке, қан тамыры және жұмсақ тіндер зақымдануы мүмкін.

Бекіту: сәйкестендіру тапсырмасы

Сұрақтар

  1. Адам жығылғанда, ыңғайсыз қозғалыс жасағанда сүйек басының тайуы.
  2. Морт сынғанды қалай атайды?
  3. Сынған жерді қозғалмайтындай етіп немен таңады?
  4. Шытынап сынуды қалай атайды?
  5. Сынған сүйекті орнына келтіріп салатын адам кім?
  6. Буынның шығуын емдейтін дәрігер.
  7. Сынықтардың жылжып кетуін болдырмау үшін көрсетілетін алғашқы жәрдем.
  8. Қантамырларға, бұлшықеттерге, теріге зиян келтіретін сынық түрі.
  9. Сүйектің бітіп, қайта қалпына келуі неге байланысты?
  10. Сіңір созылғанда көрсетілетін алғашқы жәрдем.

Жауаптар (берілген нұсқалар)

  • а) Буынның шығуы
  • б) Ашық сыну
  • в) Шендеуіш
  • г) Жабық сыну
  • д) Сынықшы
  • е) Морт сыну
  • ж) Хирург-дәрігер
  • з) Тыныштық
  • л) Сүйектің сыртқы қабығы
  • м) Таңылған жерге мұз басу

Жасырын сөз: «ОМЫРТҚА»

«ОМЫРТҚА» сөзіне сөзжұмбақ құрастыруға арналған анықтамалар:

  1. Көлденең тегістікте омыртқа жотасының қисаюы.

  2. Омыртқа жотасының физиологиялық иілімдеріне байланысты адамның тұру, жүру, отыру кезіндегі әдетті қалпы.

  3. Сүйектердің қозғалмалы байланысатын жері.

  4. Бұлшықет бөлігі; соның арқасында ол сүйекпен жалғасады.

  5. Аяқ ұшы сүйектерінің дұрыс қалыптаспауынан ауытқудың пайда болуы.

  6. Төменгі аяқтың бөлігі; екі сүйектен тұрады: асықты жілік және шыбық сүйек.

  7. Сүйек сынғанда біртіндеп бітіп, қайта қалпына келуі.

Биологиялық терминдер

Сіңір Морт сыну Шытынап сыну Сіңірдің созылуы Сүйек басының тайуы Ашық сыну Шендеуіш

Практикалық бөлім

Оқушылар жарақаттың түрлеріне байланысты бір-біріне алғашқы көмек көрсету тәсілдерін (бекіту, таңу, суық басу) тәжірибе жүзінде орындайды.

Зертханалық жұмыс

Адам қаңқасымен танысу және негізгі бөліктерін анықтау.

Зертханалық жұмыс: «Адам қаңқасымен танысу»

  1. 1. Сүйек түрлерін ажырату: ұзын, қысқа, жалпақ. Кабинеттегі сүйек жинақтамасын (коллекция) талдаңдар; жоқ болса кестеден қарап танысыңдар.
  2. 2. Қаңқадан омыртқа жотасының төрт физиологиялық иілімін тауып, олардың қай бағытқа қарай иілгенін бақылаңдар.
  3. 3. Омыртқа жотасының бөлімдерін анықтаңдар: мойын, кеуде (арқа), бел, сегізкөз, құйымшақ. Омыртқаның денесін, артқы және көлденең өсінділерін, доғасын табыңдар; пішін айырмашылығын салыстырыңдар.
  4. 4. Бассүйек бөлімдерін, орналасуын және сүйектердің бір-бірімен жанасуын анықтаңдар (қозғалмалы/қозғалмайтын байланыс).
  5. 5. Жұп сүйектердің орналасуын және атауын біліңдер. Әсіресе бет бөліміндегі сүйектерге назар аударыңдар.

Үйге тапсырма

Зертханалық жұмысты толық орындап келу.