Немерелері атасына алманы бөліп беруді өтінді
Ұлттық ойынның оқу-тәрбие үдерісіндегі орны
Халқымыздың тарихи-мәдени мұрасы сан қырлы. Сол құндылықтардың бірі — ұлттық ойындар. Қазіргі білім беру кеңістігінде жастарды заман талабына сай тәрбиелеу үшін мұғалімдер оқу-тәрбие жұмысына шығармашылықпен қарап, оқытудың жаңа әдіс-тәсілдерін қолдануда. Соның ішінде ұлттық ойындар — тәрбиенің де, оқытудың да мазмұнын табиғи түрде байытатын тиімді құрал.
Халық балаға қоршаған дүниенің қыры мен сырын ойын арқылы ерте жастан сіңіруді көздеген. Ойын бала табиғатымен егіз: бала ойынсыз өспейді. Отбасымен және ортасымен тығыз араласу арқылы ол ана тілін меңгереді, ал мектеп табалдырығын аттаған кезеңде тілді жүйелі оқытудың тиімді әдістері айрықша маңызды болады.
Дамытушылық әсер
Сөздік қорды кеңейтеді, логиканы дамытады, есте сақтауды күшейтеді.
Тілдік орта
Еркін сөйлеуге, сөзді дәл мағынасында қолдануға үйретеді.
Қызығушылық
Сабаққа тартылуды арттырып, оқу әрекетін жеңіл әрі тартымды етеді.
Ана тілі сабағында ұлттық ойындарды қолдану
Ана тілін меңгертуде ойын — баланың сөздік қорын молайтып, сөзді еркін әрі орынды қолдануға, тез әрі анық сөйлеуге жаттықтыратын таптырмас құрал. Әсіресе бастауыш сыныпта ойын элементтері баланың белсенділігін арттырып, оқу әрекетіне табиғи түрде жетелейді.
«Қуыр, қуыр, қуырмаш»
1-сыныпта балаларды қимылға келтіру және тілін жаттықтыру үшін бұл ойынды қолдануға болады.
Шарты
Бірінші бала бас бармақтан шынашаққа дейін саусақтардың атын түгел атап шығады. Содан кейін саусақтарын жұмады. Екінші бала кез келген саусақты таңдап, оның атын атайды.
Нәтижесі
Тіл дамытуға ықпал етеді, есте сақтау қабілетін жетілдіреді, сөзді нақты айтуға үйретеді.
Жұмбақ шешу (жарыс түрінде)
Жұмбақты жарыс ретінде ұйымдастыруға болады. Бұл тәсіл оқушыға өздігінен ойлануға мүмкіндік беріп, дерексіз ойлаудан нақтылы ойлауға жетелейді.
- тыңдау мәдениетін қалыптастырады;
- жылдам жауап беруге дағдыландырады;
- ұжымдық жұмысқа ынталандырады.
Жаңылтпаш
1-сыныпқа келген балалардың кейбір дыбыстарды дұрыс айтуы бірден қалыптаса бермейді. Осы кезеңде халықтық «жаңылтпаш» ойынын ұтымды пайдалану тиімді. Жаңылтпаштар тіл дамытуда, сөзді таза сөйлеуге және ширақ айтуға үлкен пайда береді.
«Буын» тақырыбындағы ойындар
«Өз атыңды буынға бөле білесің бе?»
Оқушылар өз есімін буынға бөліп айту арқылы буын ұғымын практикалық түрде меңгереді.
«Сыныптағы заттарды ата»
Оқушы қоршаған ортадағы заттарды атап, сөздік қорын молайтады және дыбыстауды жетілдіреді.
«Ойлан тап» (буыннан сөз құрау)
Мұғалім ішінен бір сөз ойлап, оның бірінші буынын айтады. Оқушылар сол буыннан басталатын бірнеше сөзді кезекпен атайды. Мысалы, мұғалім «ал» буынын айтса, балалар: алау, алма, алға сияқты сөздерді келтіреді.
Бұл ойын ойлау жылдамдығын, сөз табу дағдысын және буынға сүйеніп дұрыс сөйлеуді дамытады.
«Сен білесің бе?» (сан есімдерді табу)
Сан есім тақырыбында мәтін оқылып, оқушылар одан сан есімдерді тауып жазып отырады. Балалар топқа бөлініп, мұқият тыңдауы тиіс. Әңгімедегі сан есімді көп тапқан топ жеңімпаз атанады.
Оқу нәтижесі
- дара және күрделі сан есімдерді ажыратуға дағдыланады;
- сауатты жазу мен тыңдап түсінуді жетілдіреді;
- топпен жұмыс істеу мәдениетін қалыптастырады.
Қазақ тілі сабағында халық ойындарын жүйелі қолдану оқушылардың еркін сөйлеуін, тіл байлығын және сөздің дәл мағынасын аңғаруын айқын жақсартады.
Математика сабағында ұлттық ойындарды қолдану
Халық ойындарын математикада пайдалану оқушының алған білімін күнделікті өмірмен берік ұштастыруға көмектеседі. Ойынды сабақтың әр кезеңінде мақсатқа сай енгізуге болады.
Сабақтың басында
Үй тапсырмасын тексеруге барлық оқушыны тартуға мүмкіндік береді.
Сабақтың ортасында
Шаршауды басып, сергіту жаттығуы ретінде тиімді.
Сабақтың соңында
Бекіту, қорытындылау және білімді жинақтауға қолданылады.
«Аз» және «көп» ұғымдарын ойын арқылы түсіндіру
«Аз», «көп» ұғымдарын баланың санасына орнықтыру әрдайым оңай емес. Ал оны қарапайым халық ойыны негізінде түсіндірсе, түсіну үдерісі жеңілдейді және оқушы тез қабылдайды.
Санамақ
1-сыныпта математиканы енді меңгере бастаған кезде түсінікті жеңілдету үшін санамақ ойынын қолдану тиімді. Санамақ арқылы санау дағдысы табиғи қалыптасып, назар мен ырғақ сезімі де дамиды.
Ауызша есептер мен логикалық ойлау
Ұлттық ойындарды тұрақты қолдану оқушылардың ауызша есепке жаттығуына және логикалық ойлау жүйесін жетілдіруге мол мүмкіндік береді. Бұл қатарға халықтың байырғы ауызша есептері мен ойындарын жатқызуға болады: «Қай қолымда», «Сөз мәнісін байқаңыз», «Өзім де құр қалмаймын» және т.б.
Мысал: «Өзім де құр қалмайын»
Жексенбі күні атамның үйіне немерелері келді. Атасы олардың алдына бір табақ алма қойды. Немерелері алманы бөліп беруді өтінді. Алманы бір-бірден берсе, біреуі артық қалады; екі-екіден берсе, жетпейді. Сонда неше алма, неше немере болған?
Жауабы: 3 немере, 4 алма.
Мысал: «Сөз мәнісін байқаңыз»
Бір үйде әкесі баласымен және атасы немересімен отыр. Осы үйде неше адам отыр?
Жауабы: 3 адам.
Бастауыш сыныпта ойын арқылы есеп шығаруды ұйымдастырғанда, нәтижені ғана емес, есептің тәрбиелік мәнін де ашып көрсету маңызды. Бұл оқушының дүниетанымын кеңейтіп, ұлттық құндылықты құрғақ ақпарат емес, өмірлік тәжірибе ретінде қабылдауына ықпал етеді.
Тәрбиелік мазмұнды тереңдету: ұлттық тұрмыс пен уақыт ұғымы
Мысал: өлшемдер мен тұрмыстық бұйымдар арқылы түсіндіру
2-сынып математикасында сурет бойынша есеп құрастыртып, шығаруға болады. Мысалы, суретте: Саба — 10 л, Торсық — 4 л. Осы тұста ұлттық ыдыстар туралы қысқа түсіндірме беру есептің тәрбиелік мазмұнын күшейтеді.
Саба
Саба — көлемі үлкен ыдыс. Оны сиыр немесе жылқы терісінен жасайды, пішіні көбіне конус тәрізді болады. Оған көп мөлшерде қымыз құйып, піспекпен пісіп отырады. Әдетте аптасына бір рет ішін жуып, тазалайды. Сабаны керегеге іліп қояды.
Торсық
Торсық — көбіне қозы терісінен жасалатын ыдыс. Шамамен 3–4 литрге дейін сусын сыяды. Ішіндегі сусын температурасы бірқалыпты сақталатындықтан, жолаушылар мен малшылар оны аттың қанжығасына байлап жүрген. «Жаман атқа жал бітсе, жанына торсық байлатпас» деген мақал осыны меңзейді.
«Тәулік – жыл – ғасыр» тақырыбында ұлттық жыл атауларын таныстыру
Уақыт өлшемдерін өткенде қазақтың жыл атауларын еске салу арқылы тәрбиелік мәні бар әңгіме жүргізуге болады. Мысалы, жылдарды мынадай ұйқаспен жаттатуға болады:
- Тышқан жылы — тыныштық.
- Сиыр жылы — сыйлық.
- Қоян жылы — қашпалы.
- Жылан жылы — жайлы.
- Ұлу жылы — үлгілі.
- Қой жылы — құтты.
- Мешін жылы — мейірлі.
- Тауық жылы — табысты.
- Ит жылы — игілік.
- Доңыз жылы — дүниелі.
Осылайша есеп шығару жұмысы тек амал орындаумен шектелмей, сабақтың тәрбиелік мақсаты да айқындала түседі.
Қорытынды
Ұлттық ойындар мен ұлттық тәрбие — ата-бабамыздан жеткен, өткен мен бүгінді жалғайтын баға жетпес қазына. Оларды үйрену, күнделікті өмірде және сабақта орынды пайдалану қазіргі ұрпақты тәрбиелеуде маңызды орын алады.
Практикалық қағида
Ойынды «қызық үшін» емес, нақты мақсатпен қолданыңыз: тілдік дағды, математикалық түсінік, тәрбиелік мазмұн. Сонда ұлттық ойын сабақтың табиғи бөлігіне айналып, оқушы үшін білім тәжірибеге ұласады.