Біреуге мал қайғы, Біреуге жан қайғы
Мақал-мәтелдер: адам туралы ойлар
Төмендегі мақал-мәтелдер адам мінезі, ар-ұят, ақыл, еңбек, достық, қоғамдағы қарым-қатынас секілді ұғымдарды қысқа да нұсқа жеткізеді. Әр жол — өмірден алынған байқау, әр тұжырым — тәжірибеден туған сабақ.
Ақыл, сөз және таным
- Ат аяғынан семірер, адам құлағынан семірер.
- Адам сөйлескенше, жылқы кісінескенше.
- Ақылды адам айтқызбай біледі, ақ сұңқар қаққызбай іледі.
- Қағазға тіл бітірген — қалам, жансызға жан бітірген — адам.
- Кісідегінің кілті — аспанда.
Түйін
Ақыл — дауыста емес, байқауда; сөз — әдеппен мәнді. Адамның өсуі естігені мен үйренгеніне байланысты.
Ескерту
«Білем» деу оңай, бірақ шын даналық — үнсіз дәлелденеді.
Ар-ұят, абырой және адамгершілік
Ардың бағасы
Жігіттің құны — жүз жылқы, ары — мың жылқы.
Ниет пен ұят
Адамның ұяты — бетінде, адамгершілігі — ниетінде.
- Адамды алдау — арыңның алдында қылмыс. Ағаңды алдау — анаңның алдында қылмыс.
- Болған кісі «болдым» демес; «болдым» десе, болғаны емес.
- Ай толғанын білмес, жігіт болғанын білмес.
Мінез, қателік және сабыр
- Кісі қатесіз болмас, көл бақасыз болмас.
- Екі аяқты адам түгіл, төрт аяқты мал да сүрінеді.
- Қатты жауған күн тез ашылады, қатты ашуланған кісі тез басылады.
- Саналы адам сағыңды сындырмас, санасыз адам жағыңды тындырмас.
- Төсектің тарлығы — тарлық, көңілдің тарлығы — қорлық.
Қысқа ой
Қателік — адамның табиғи сынығы, ал сабыр — сол сынықтарды жөндейтін ұсталық.
Сыртқы көрініс пен ішкі мазмұн
Ағаш көркі — жапырақ, адам көркі — киім.
Кісі аты — тершіл, кісі киімі — кіршіл.
Сырты жалтырауықтың іші қалтырауық.
Адамның сыры — алдамшы.
- Сыртың сайлы болғанша, ішің майлы болсын.
- Сыпайы киімді киіп тоздырады, сараң киімді жиып тоздырады.
Достық, орта және бірлік
Жолдастық
Жолдасты жол айырады.
Біреу — біреуге сүйеу.
Кеңес
Жүйрік бестіден шығар, кеңес келістіден шығар.
Ортаға ықпал
Табы бірдің — тәңірі бір.
Бір беткей адам бірлікті бұзады, теріс мінез адам тірлікті бұзады.
Асы бар қазан сүйкімді, досы бар адам сүйкімді.
Бір адам — самал, екі адам — амал, үш адам — жамал, төрт адам — қамал.
Еңбек, өсу және болашақ
- Көп іздеген адам көмбенің үстінен шығар.
- Болар адам он бесінде бас болар, болмас адам қырық бесінде жас болар.
- Қызмет қылсаң жорғалап, маңдайдан терің сорғалап — азаматтың ісі.
- Адамды өмір үйретеді: үйренбесе — күйретеді.
Бақ, дәулет және жалған дүние
Бақыт — қолға қонған құс.
Байлық — қолға ұстаған мұз.
Құс ұшып кетеді, мұз еріп кетеді.
Дүниенің қызығы — сіз бен біз.
Еске салу
Қолға түскен нәрсе ұстатпайтын болса, адамды ұстап қалатын — қарым-қатынас, құрмет, ізгілік.
Қосымша нақылдар
- Екі кісі ығысса, бір кісілік орын бар.
- Бұрынғының кісісі — бүгінгінің кішісі.
- Адам құлақтан азады, қаңқудан тозады.
- Адаспаймын деген жігіт талтүсте адасады.
- Аш адам — ұрысқақ, ақсақ қой — тырысқақ.
- Біреуге — мал қайғы, біреуге — жан қайғы.
- Ақылдының айналасы — гүлстан; ақылсыз адам айқайлап келіп, жан-жағын жайпай келеді.
- Ақылды адам жайлап келіп, жан-жағын байқай келеді.
- Қарау адам — күншіл, мекер адам — міншіл.
- Жерік талғамайды, ғашық алдамайды.
- Жаным десе, жан семірер.
- Көз — нұрдың ұясы, көңіл — сырдың ұясы.
- Жақсының жүрген жері — абат.
- Әлсіз адам — сүріншек, ақылсыз адам — еріншек.
- Біреудің бойы аласа, біреудің ойы аласа.
- Жүні жығылғанның — күні жығылған.
- Сыйлық қымбат емес, сүю қымбат.
- Жұпыны — жұғымды, сыпайы — сүйкімді.
- Талансыз адам — табансыз, алымсыз адам — шалымсыз.
- Түсі игіден түңілме.
- Дуадақ шөлін мақтайды, көкала қаз көлін мақтайды; кемеңгер елін мақтайды, диқангер жерін мақтайды.
- Кісі арасында кісі бол: үлкені болма, кіші бол.
- Қатынның қары — күлегеш, еркектің қоры — күлегеш.
- Қайырсыз адам — сараң, құм ішінде шөлмен тең; қайыры мол адам — суаты шалқар көлмен тең.
- Адам аласы ішінде, мал аласы сыртында.
- Жақсы адам — елдің көркі, жауқазын гүл — жердің көркі.
- Көкірегі жел адам — өр кеуде; көкірегі көр адам — жай пенде.
- Адам қайғысы — заман қайғысы.
- Адамның құлқы түзелмей, өмірдің құлпы түзелмейді.
- Желауыз адамға сыр айтпа, жебір ауыз адамға мұң шақпа.
- Асауды бас білдіретін жігіт бар, адамды аздырмайтын үміт бар.
- Адамға адам жат емес.
- Бейтаныс кісі — бітеу жаңғақ.
- Қайырсыз адам болмаса да, қайғысыз адам болмас.
- Ағадан — ақыл, ініден — ізет.