Балалармен жалпы дәстүрлер, адамгершілік қағидалары туралы ойластыру жене өткізу
Екібастұз қаласы, №23 «Балауса» мектепке дейінгі гимназия
Дайындаған: Абдинова Үміт Даутқызы
К. Д. Ушинский: «Тәрбиенің құдіреттілігі — ол жеке тұлғаның жанды қайнар бұлағынан байқалады».
Мектеп жасына дейінгі балалардың эмоционалдық көңіл-күйінің дамуы
Қазіргі психологиялық-педагогикалық теорияларда мектеп жасына дейінгі баланың жағымды эмоцияларын дамыту тек кәсіби даярлыққа ғана емес, сонымен қатар тәрбиешінің жеке тұлғалық қасиеттеріне де тікелей байланысты екені атап көрсетіледі.
Ерте жастағы баламен қарым-қатынас: нәзіктік пен қауіпсіздік
Ерте жастағы балаларға ерекше қарым-қатынас қажет: олар мейірімді, нәзік, өте сенгіш келеді. Сондықтан бұл кезеңдегі балдырғанды қамқорлыққа алып, жараламай тәрбиелеу аса маңызды. Топта балаларға жақсы әрі жайлы орта қалыптастыру — эмоционалдық тұрақтылықтың негізгі шарты.
Бұл жаста ана орны бөлек екенін ұмытпау керек. Ұстаз-психолог пен тәрбиеші баламен жұмыс барысында ананың жылуын, қабылдауын, қауіпсіздік сезімін бере алатындай тәсілдерді таңдауы қажет. Мысалы, шығармашылық жұмыстарды баламен бірге орындап, нәтижесін анасына көрсету — ата-ананың сенімін арттырып, баланың басқа ересектерге де жылы сезім қалыптастыруына көмектеседі.
Эмоционалдық күйді диагностикалау: мүмкіндік пен жауапкершілік
Сәбидің эмоционалдық көңіл-күйін бағалауға арналған психологиялық диагностика әдістері көп. Алайда олардың барлығын бірдей қолдану әрдайым мүмкін емес. Біріншіден, тәрбиеші тест нәтижелерін дұрыс түсіндіру үшін жеткілікті психологиялық даярлықта болуы керек. Екіншіден, нәтижелерді үстірт қабылдау кейде балаға қатысты қарым-қатынаста қателіктерге әкелуі мүмкін: «үрейлі» немесе «қияңқы» деген белгілер топ ішінде баланың әлеуетін төмен бағалауға итермелейді.
Г. Степанова баланың іс-әрекет реакцияларын ескере отырып эмоционалдық күйдің пайда болуын бағалау үшін бес балдық шкала ұсынған. Мұндай шкалалар баланың күйін бақылауды жүйелеуге көмектеседі, бірақ оларды кәсіби, сақ әрі этикалық тұрғыда қолдану қажет.
Эмоция, әлеуметтену және тұлғалық даму: өзара байланыс
Мектеп жасына дейінгі балалық шақ — денсаулықты қалыптастыру мен тұлғалық дамудың ең маңызды кезеңі. Бұл уақытта бала айналасындағы ересектерге — ата-анасына және педагогтерге — тәуелді болады. Сондықтан қолайсыз жағдайлар, жүріс-тұрыс, әлеуметтік және эмоционалдық қиындықтар баланың болашағына тікелей әсер етеді.
Әлеуметтік даму: ереже мен қатынасты меңгеру
Баланың іс-әрекетін сипаттайтын негізгі салалардың бірі — әлеуметтік даму. Ол нормалар мен ережелерді меңгеруге сүйенеді: бір жағынан, бала заттық әлемнің қағидаларын түсінеді, екінші жағынан адамдармен қарым-қатынастың ережелерін игереді.
Бұл үдерісте баланың мінез-құлқы эмоционалдық күйзеліске ұшырауы мүмкін. Себептері әртүрлі: аналық қатынастардың бұзылуы, қолайсыз психологиялық ахуал, қоршаған ортадағы кері ықпал және т.б. Мұндай жағдайда орынсыз теріс эмоциялар пайда болып, жалпы дамуға кері әсер етеді.
Эмоцияларды басқару — мектепке дейінгі кезеңнің басты жетістігі
Өз эмоцияларын басқара білу — мектеп жасына дейінгі балалардың маңызды жетістіктерінің бірі. Л. С. Выготскийдің пікірінше, мектепке барғанға дейін баланың эмоционалдық реакциялары мінез-құлқына тікелей үстемдік етуін біртіндеп жоғалтады: бала эмоциясын тануды және реттеуді үйренеді. Бұл дағды көбіне мектепке дейінгі кезеңнің соңына қарай, жеткілікті өмірлік тәжірибе жинақталған кезде қалыптасады.
Осыған орай, баланың эмоционалдық, әлеуметтік және адамгершілік дамуы өзара тығыз байланысты деген түсінік қалыптасады. Әлеуметтік-эмоционалдық даму — баланың күрделі әлеуметтену үдерісінің өзегі.
Балабақшаға бейімделу: жаңа ортаға қадам
Баланың балабақшаға алғаш келуі — оның организмі мен психикасы үшін күрделі кезең. Бұл — жаңа жағдайларға, жаңа тәртіпке, жаңа адамдарға бейімделу. Мамандар бейімделудің (адаптацияның) үш түрін бөледі: жеңіл, орташа, ауыр.
Жеңіл бейімделу
Алғашқы күндері тәбет төмендеуі, ойынға қызығушылықтың азаюы байқалуы мүмкін. Әдетте бұл 10–20 күн шамасында өтеді. Бірінші айда баланың ауырып қалуы ықтимал, бірақ көбіне 7–10 күнде асқынусыз жазылады.
Орташа бейімделу
Эмоционалдық көңіл-күйдің тұрақтануы 20–40 күннен кейін байқалады. Алғашқы екі айда тілдік немесе физикалық белсенділікте өзгерістер болуы мүмкін. 30–40 күн ішінде салмақтың аздап төмендеуі кездеседі.
Ауыр бейімделу
Жиі әрі ауыр сырқаттармен (пневмония, бронхит, құлақ қабынуы және т.б.) қатар жүруі мүмкін. Бала көп жылайды, анасынан ажырағысы келмейді, ұйқысы бұзылады, мінез-құлқында тұрақты өзгерістер байқалады. Егер жағдай 60 күннен аса тұрақтанбаса, ата-ана мамандармен бірлесе шара қолдануы қажет.
Бейімделуді жеңілдетудің практикалық қадамдары
- Балабақшаға баруға алдын ала дайындау: қасық, шыныаяқ, жуыну, горшок, өзіне-өзі қызмет ету дағдылары.
- Ата-анамен бірге алдын ала келіп-кету: топ бөлмесімен, тәрбиешімен, күн тәртібімен танысу.
- Баланың көзінше балабақша туралы тек жағымды ой айту, қысқа уақытқа бірге қалып көру.
- Алғашында 1–2 сағаттан бастап, бір аптадан кейін түскі ас пен ұйқыға қалдыруды біртіндеп енгізу.
Дамуға әсер ететін факторлар: отбасы, орта және медиа
Баланың тұлғалық дамуы ерте кезеңнен басталады. Оның дамуына әсер ететін ықпалдардың ауқымы кең: күнделікті жағдайлар, ересектердің қарым-қатынасы, тәрбиелеу стилі және әлеуметтік орта. Баланың эмоционалдық көңіл-күйін, тілін, психикалық және психологиялық дамуын қолдау — жанашыр ересектердің қатысуынсыз қиын.
XXI ғасыр: ақпараттық ортаға саналы көзқарас
Теледидар, интернет, жарнама және жалпы медиа баланың дамуына әсер етпейді деу мүмкін емес. Медиа — үлкен «әлем терезесі». Ең маңыздысы — балаға осы терезеге дұрыс қарай білуді үйрету: таңдау жасау, көргенін талдау, ойлау жүйесін дамыту. Бұл бағытта ата-ана мен педагогтің бірлескен ұстанымы шешуші рөл атқарады.
Жас ерекшелігіне қарай қолдау
1–3 жас
Эмоционалдық дамуды қолдау үшін жетістігін байқап, дәлелдеп, үнемі мадақтау маңызды.
3–6 жас
Әлеуметтік белсенділік артады. Сюжеттік-рөлдік ойындар арқылы бала адамдардың қарым-қатынасын тереңірек түсінеді.
Мектеп жасына жақындау
Мектепке бару жақындағанда бір балада үрей, бір балада қуаныш сезімі күшеюі мүмкін. Ересек қолдауы қажет.
Эмоция парасаты: 5 негізгі бағыт
Эмоционалдық компонент адамның құндылықтар жүйесі мен мінез-құлқына ықпал етеді. Психологтер эмоция парасатының (эмоционалдық интеллекттің) негізгі бағыттарын төмендегідей сипаттайды:
- 1 Сезімді тану: пайда болған сезімді ажырату (өзін-өзі тану).
- 2 Эмоцияны басқару: сезімді лайықты шеңберде ұстай білу.
- 3 Өзін тыныштандыру: эмоцияны бақылап, сабыр күйіне қайта оралу.
- 4 Қарым-қатынасты қолдау: өзара түсінісу мен байланыс мәдениетін дамыту.
- 5 Жас ерекшелігін ескеру: эмоциялық көріністердің кезеңдік айырмашылығын тану.
Жас кезеңдері бойынша эмоциялар (қысқаша)
Кіші мектепке дейінгі жас
Балалар ертегі кейіпкерлеріне еліктейді, қиындықта көмектесуге ұмтылады. Негізгі эмоциялар: ренжу, қуану, тынышталу, қорқу.
3–5 жас
Құрдастарға қызығушылық артады, әзілді түсінеді, мимика мен қимыл арқылы эмоцияны білдіруі күшейеді. Негізгі эмоциялар: қайғы, ашу, қорқыныш, таңдану, қызығушылық, тыныштық, қуаныш.
5–6 жас
Мектепке жақындауды сезінеді: бірінде үрей, бірінде қуаныш басым болуы мүмкін. Негізгі эмоциялар: қорқыныш, ашу, ыза, қайғы, таңдану, қызығушылық, тыныштық, ар, қуаныш, күндеу, жиіркену.
Педагогикалық қорытынды: қолдау, ойын және алдын алу
Эмоционалдық көңіл-күйді дамыту бағдарламаларында театрландыру мен сахналаудың ықпалы ерекше аталады: эмоциялар бір жағынан баланың күйін көрсететін индикатор болса, екінші жағынан оның танымдық үдерістеріне, мінез-құлқына, қоршаған ортаны қабылдауына бағыт береді.
Қоғамдық маңызы және бүгінгі міндет
Бала тәрбиесі мен білім беру жүйесін нығайтуда баланың эмоциялық күйіне ерекше көңіл бөлу — маңызды бағыттардың бірі. Жеке адамның эмоциялық тұрақтылығы қоғамның дамуына да ықпал етеді: оқу-еңбек өнімділігіне, қарым-қатынас мәдениетіне, әлеуметтік қауіпсіздікке әсер етеді.
Сондықтан мектеп жасына дейінгі балаларға психологиялық қолдауды күшейтіп, ойындар ұйымдастыру арқылы олардың сеніміне кіріп, кері ықпалдардан арылуға мүмкіндік жасау қажет. Баланың эмоциялық күйіндегі жағымды көріністерді нығайтып, агрессия белгілерін дер кезінде танып, мақсатты жұмыс жүргізу — педагог пен психологтің ортақ міндеті.