Үрмелі және ұрмалы аспаптар
Қазақ халық аспаптарының жаңа өмірі
Бұл сабақ ұлттық оркестрдің құрамын таныстыруға, оқушылардың музыкалық көкжиегін кеңейтуге және кәсіби бағдар беруге бағытталған. Сабақ барысында қазақтың дәстүрлі аспаптарының оркестрлік үлгідегі дамуы, сондай-ақ үрмелі және ұрмалы аспаптардың рөлі қарастырылады.
Сабақтың тақырыбы
Оркестр құрамындағы аспаптар
Сабақтың мақсаты
Оқушыларға кәсіби бағдар беру және ұлттық оркестр туралы түсінікті қалыптастыру.
Білімділік мәні
Ұлттық оркестрдің (үлкен ұжымның) құрамымен таныстыру.
Дамытушылығы
Оқушылардың жан-жақты білімін арттыру, музыканы тыңдау және талдау дағдыларын дамыту.
Тәрбиелік мәні
Ұлттық музыканың және ұлттық аспаптардың ұрпақтан-ұрпаққа жеткен мұра екенін ұғындыру, құрметтеуге тәрбиелеу.
Сабақтың түрі
Дәстүрлі
Сабақтың типі
Жаңа сабақты меңгерту
Пәнаралық байланыс
Музыка әдебиеті, тарих, әдебиет
Қолданылатын әдістер
- Жаңа сабақты түсіндіру, әңгімелеу
- Музыка тыңдау
- Шығармашылыққа баулу
Сабақтың барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен сәлемдесу
- Түгендеу, оқу құралдарын тексеру
Дауыс жаттығуы
«Балалық шақ» — А. Маханбетова
2) Үй тапсырмасын тексеру
Ж. Еңсеповтің «Құтты болсын мереке» әнін орындау.
Ой қозғау
- 1. Ең алғашқы ұлт аспаптар оркестрін құрған кім? — А. Жұбанов
- 2. Алғашқы оркестр құрамында қанша адам болды? — Он бір
- 3. Домбыра туралы нақыл сөз: «Екі ішектің бірін қатты, бірін сәл-пәл кем бұра. Нағыз қазақ — қазақ емес, нағыз қазақ — домбыра».
- 4. Қорқытты өлімнен құтқарған аспап қандай? — Қобыз
- 5. Домбыра мен қобыздың оркестрлік түрленуі: Аспаптардың топтары кеңейіп, партияларға бөлінеді.
Домбыра тобы
- Домбыра-прима
- Домбыра-альт
- Домбыра-бас
- Домбыра-контрабас
Қобыз тобы
- Қобыз-прима
- Қобыз-альт
- Қобыз-бас
- Қобыз-контрабас
Топтастыру жұмысы: суретті карточкалар арқылы аспаптарды топтарға бөліп орналастыру.
3) Жаңа сабақ: оркестр құрамындағы аспаптар
Жаңа тақырып сұрақ-жауап арқылы түсіндіріледі. Мақсат — ұлттық оркестрдің дыбыстық бояуын жасайтын негізгі топтарды анық көрсету.
Сұрақтар
- 1. Қандай ұлт аспаптар оркестрлерін білесіңдер?
- 2. Бұл аспаптарды қандай топқа жатқызамыз?
Негізгі жауаптар
- Құрманғазы атындағы ұлт аспаптар оркестрі
- «Отырар сазы» ұлт аспаптар оркестрі
- Аспаптар тобы: үрмелі және ұрмалы
Үрмелі аспаптар: дәстүр мен жаңару
Оркестр құрамын үрмелі және ұрмалы аспаптарсыз елестету мүмкін емес. Қазақ халқында көне үрмелі сыбызғы аспабы сақталған. Сыбызғы өз табиғи түпнұсқа қалпын жоғалтпай, айтарлықтай өзгеріске ұшырамаған.
Сонымен бірге оркестрге Еуропаның флейта және гобой сияқты аспаптары енгізілді, өйткені олардың үні сыбызғының бояуымен үйлеседі.
Сырнай: даладан сахнаға
Оркестр құрамы сырнай аспабымен толықты. Сырнай қазақ даласына XIX ғасырда татарлар арқылы келіп, көп ұзамай кең тарады. Майра, Шашубай, Нартай сияқты атақты ақындар өз ән-жырларын сырнай сүйемелдеуімен орындаған.
Сырнай тобы
Баян
Ұрмалы аспаптар: дауылпаздан литавраға дейін
Қазақтың ең көне ұрмалы аспаптарының бірі — дауылпаз. Оркестрде орындауға ыңғайлау үшін оның көлемі үлкейтіліп, дыбысы күшейтілді. Осылайша ол ұжымдық орындауда айқын естілу мүмкіндігіне ие болды.
Кейінірек оркестр тәжірибесінде дауылпаздың орнын Еуропаның литавра аспабы алмастырды. Сонымен қатар барабан және треугольник енгізіліп, ұрмалы аспаптардың жаңа тобы қалыптасты.
Әндер мен күйлерді жеке аспапта да, оркестр орындауында да тыңдауға болады. Оркестрде домбыра, қобыз, сырнай, дауылпаз, даңғыра және басқа да көптеген аспаптар қолданылады.
4) Музыка тыңдау
Түркештің «Көңілашар» күйін Құрманғазы атындағы ұлт аспаптар оркестрінің орындауында тыңдаймыз.
Күй ұрмалы аспаптардың үнімен басталады. Бұл дыбыс аттың шабысын елестетіп, тыңдаушыға серпін береді. Күй көбіне салтанатты кештерде орындалады.
Тыңдау тапсырмасы: музыканы мұқият тыңдап, ұрмалы аспаптардың ырғағын бірге сезініп, ырғақты дәл орындауға машықтану.
5) Сергіту сәті: «Ойнайық та, ойланайық»
- Суретті сөзжұмбақты шешіп, шыққан сөзді табу
- Ноталардың дұрыс орналасу ретін анықтау
- Суреттегі музыкалық аспаптардың санын табу
6) Ән үйрену
«Келді, міне, Жаңа жыл!» — Бота Бейсенованың әні.
Әуесқой композитор Бота Бейсенова — әнші, балаларға арналған көңілді әндердің авторы. Оның шығармаларының қатарында: «Ардақты ұстазым», «Алғашқы ұстазым», «Мектебім, аяулы мектебім», «Ақ дидарлы анашым», «Анажаным», «Қасиетті домбыра» және т.б.
Жұмыс тәсілі: әнді тыңдату, әуенін меңгерту, хормен және топпен орындауға машықтандыру. Ән көңілді, жайдары сипатта орындалады.
Ән мәтіні
1-шумақ
Келді, міне, Жаңа жыл!
Шаттық сыйлап әр үйге!
Жаңа бақыт, жаңа нұр,
Үлкен-кіші, сәбиге. (2 рет)
2-шумақ
Жаңа жауған ақ ұлпа,
Қар жамылды даламыз.
Балаларды сағынта,
Келді Аяз атамыз. (2 рет)
7) Қорытындылау
Бүгін біз оркестр құрамындағы аспаптардың негізгі топтарымен таныстық және олардың ұлттық музыкадағы орнын талқыладық.
Үрмелі аспаптар
Флейта, гобой
Ұрмалы аспаптар
Литавра, барабан, треугольник
Сырнай тобы
Баян
8) Үй тапсырмасы
- Оқулықтан «Оркестр құрамындағы аспаптар» тақырыбын оқу
- Бота Бейсенованың «Келді, міне, Жаңа жыл!» әнін жаттау
9) Бағалау
Сабаққа белсене қатысқан оқушылар мадақталып, жетістіктері бағаланады.
10) Сабақтың аяқталуы
Сабақ аяқталды. Сау болыңдар!