Қазақша рефераттар

Абылай кім

Сабақ тақырыбы

Қуандық Шаңғытбаев (1925–2001). «Сабалақ» өлеңі.

Сабақ мақсаты

  • Білімділік: «Сабалақ» өлеңінің деректік негізін, ақын тілінің ерекшелігін және ұлтжандылық мазмұнын таныту; ақындық рухының биіктігін дәлелдету.
  • Дамытушылық: мәтінді мәнерлеп оқу, талдау жасау, өз ойын әрі ақын тілімен, әрі әдеби нормада сауатты жеткізу дағдыларын дамыту.
  • Тәрбиелік: оқушыларды ұлтжандылыққа, Отанды сүюге тәрбиелеу; елдің ертеңі жастар екеніне сенімін нығайту.

Сабақ форматы

Сабақ түрі
Жаңа білімді меңгерту
Әдістер
Мәнерлеп оқу, талдау, әңгіме, СТО, шығармашылық, ішінара ізденіс

Құрал-жабдық

  • Ақын портреті
  • Қазақ хандығының кестесі
  • Абылай хан туралы слайд

Пәнаралық байланыс және дереккөздер

Пәнаралық байланыс

  • Тарих: Аңырақай шайқасы
  • Тіл білімі: лексика

Пайдаланылған әдебиеттер

  • Қойшығара Салғара. «Хандар кестесі»
  • «Абылай хан» тақырыбындағы материалдар

Сабақ барысы

1) Ұйымдастыру кезеңі

Оқушылардың сабаққа қатысуын, дайындығын және сынып тазалығын қадағалау.

2) Білімді жан-жақты тексеру (мақал-мәтел)

Оқушылар мақал-мәтелдің жалғасын табады:

  • 1) Батыр туса — ел ырысы, Жаңбыр жауса — жер ырысы.
  • 2) Бірлік бар жерде — тірлік бар.

Талқылау сұрақтары:

  • Бұл мақалдар не үшін айтылды?
  • Еліне жау шапқанда, қиын шақта елді аман алып қалатын кім? (Батыр)

Осы бөлімнен кейін сабақтың тақырыбы мен мақсаты таныстырылады: Қ. Шаңғытбаевтың «Сабалақ» өлеңі, Сабалақтың Аңырақай шайқасындағы ерлігі, өлеңнің ұлтжандылық және ел бірлігі идеясы.

3) Қызығушылықты ояту (ой шақыру)

«Сабалақ», «Аңырақай», «Абылай» сөздерін естігенде қандай ой келеді?

Оқушылар өз болжамдарын айтады. Одан кейін «Сабалақ» өлеңін оқуға көшеміз.

4) Жаңа білімді меңгерту

  1. 1 Қуандық Шаңғытбаевтың шығармашылығы және Аңырақай шайқасы туралы слайд арқылы қысқаша таныстыру.
  2. 2 «Сабалақ» өлеңін мұғалімнің мәнерлеп оқуы.
  3. 3 2–3 оқушының мәнерлеп оқуы. Мәтін толық тыңдалған соң талдау жұмысы жүргізіледі.

Өлеңді талдау: негізгі бағыттар

1) Мазмұнды ой бөліктеріне бөлу

  • 1. Аңырақайдағы айқас
  • 2. Әбілмәмбет хан
  • 3. Тосқауылдан жауға тиген қазақ жауынгері
  • 4. Майдан даласы (жеңіс)
  • 5. Сабалақ бейнесі
  • 6. Ақын арманы, түйін

2) Тарих пен тіл: суреттеу тәсілі

Ақын Аңырақай шайқасын қалай суреттейді? Өлең тілін тарихи деректермен салыстыра отырып талдау ұсынылады: оқиға желісі, кейіпкер әрекеті, қолданылған лексика мен бейнелеу құралдары.

3) Әбілмәмбеттің күйі

Сиреп қалған серіктерін көргенде Әбілмәмбет сескеніп, ауыр ойға шомады. Ақын оны «бас бармағын шайнау» арқылы ішкі күйзеліс пен алаңды айқын бейнелейді.

4) Әбілмәмбеттің шешімі (үзінді)

Ата нәкес, жықты ма жау туымды,
Деп ызаға Әбілмәмбет буынды.
Ала кетем жастығымды мен де деп,
Қынабынан алдаспанын суырды.

5) Қазақ жауынгерлерінің бейнесі

Оқушылардан: ақын жауға бүйірден тиген қазақ жауынгерлерін қандай сөздермен бейнелейді? Мәтіннен тауып, көркемдік мәнін түсіндіру.

6) Сабалақ бейнесі (үзінді)

Қыран қанат, қас-қабағы түйілген,
Жеңіл ғана шидем шапан киінген,
Келе жатыр қол басын бір жігіт,
Қаршығадай тас қолданып шүйілген.

Тапсырма: осы жолдар арқылы Сабалақтың мінезі мен келбетін сипаттау (айбар, жинақылық, шапшаңдық, батырлық).

7) Сабалақ қандай тұлға?

Оқушылар Сабалақтың тарихи-әдеби тұлғасын түйіндейді: елдік мүдде үшін отқа түскен, ұран көтерген, ерлігімен танылған жас батыр.

Тарихи тұлғаға кеңейту: Сабалақ — Әбілмансұр — Абылай

Әбілмәмбеттің ризашылығы және хан сайлау

Талқылау сұрағы: Әбілмәмбет кімге көңілі толды? Неліктен?

Сабалақ — Әбілмансұр. Жұрт оның шайқаста «Абылайлап» ұран салуына қарап, төре тұқымы екенін аңғарады. Ерлігімен көзге түскен жас батырды ел құрметпен көтермелейді.

Мән-жайды білген Әбілмәмбеттің ұсынысымен үш жүздің игі жақсылары жиналып, Әбілмансұрды (Сабалақты) Абылай атымен хан көтереді. Ел аузында Абылайды алғаш Атығай–Қарауыл көтеріп, алты отау тігіп берген деген дерек те айтылады.

Абылайдың ел басқарудағы ұстанымы

Сыртқы саясаттағы бағдар

Абылай хан ел билігін ұстаған кезеңде Қытаймен қатынасты жақындату жөнінде кеңес беріп, Ресеймен жасалған келісімді сақтауды тапсырғаны айтылады.

Тұлғалық болмыс

Ол жеке кісілігімен, ақыл-парасатының кеңдігімен, шешендігімен және саясаткерлігімен халық құрметіне ие болған тұлға ретінде сипатталады.

Кестемен жұмыс

Тапсырма: «Абылай кім?» деген сұраққа сүйеніп, кестені толтыру. Түйін: Абылай — ел мақтанышы.

Шығармашылық және бекіту тапсырмалары

Өлеңге талдау

№1

Өлең жолдарында кездесетін «ер қаруы — бес қару» атауларын теріп жазыңыз.

№2

Өлеңдегі көркемдік өрнектерді (бейнелі сөздер мен тіркестерді) теріп жазыңыз.

№3

Абылай хан қай жүздің ханы болған? Дерекке сүйеніп жауап беріңіз.

Ой толғау

1) Тірек сөздермен әңгіме құрастыру

Тірек сөздер: Аңырақай, айқас, қазақ, қалмақ, Әбілмәмбет, Сабалақ, Абылай.

2) Ақын арманы (үзінді)

Белгілі ғой айтпасам да ар жағын,
Сол Сабалақ — Абылай ата тарланым,
Абылай тағы туа ма деп қазақтан,
Тосып келем, сол — ендігі арманым.

Талқылау: ақынның арманы неде? Бүгінгі өміріміздегі «Абылай» деп кімді айтар едіңіз?

Қорытынды

Бұл сабақта ақын Қуандық Шаңғытбаевтың «Сабалақ» өлеңі арқылы Аңырақай шайқасының тарихи көрінісі, ел бірлігі мен ұлтжандылық идеясы талданады. Шығарманың деректік негізі мен көркем тілі оқушыға тарихи сананы тереңдетіп, ерлік ұғымын пайымдатуға мүмкіндік береді.

Үй тапсырмасы

Абылай хан туралы деректер жинап келу.