Қазақша рефераттар

Түраралық күрес

Табиғи сұрыпталу — эволюцияның қозғаушы және бағыттаушы күші

Бұл материал аралас сабаққа арналған: теорияны меңгеру, талдау, қолдану және бағалау тапсырмалары арқылы табиғи сұрыпталудың мәнін жүйелі түсіндіреді.

Сабақтың мақсаты

  • Білімділік: табиғи сұрыпталудың түрлерімен танысу, ерекшеліктерін мысалдар мен өзіндік жұмыстар арқылы меңгеру және алынған білімді өз бетімен қолдануға жағдай жасау.
  • Тәрбиелік: өздігінен жұмыс істеуге, жауапкершілікті сезінуге, шығармашылық ізденіске және табиғаттағы үдерістерді ескеруге бағыттау.
  • Дамытушылық: деңгейлік тапсырмаларды біртіндеп орындату арқылы жеке құзыреттілікті және қабілетке сай дағдыларды дамыту.

І кезең: «Көпір» тапсырмалары

Оқушылар бұл бөлімді үйде орындап, жаңа тақырыпқа дайындалып келеді.

Сұрақтар мен жауаптар

  1. 1) Қолдан сұрыптаудың Ч. Дарвин анықтаған түрлері қандай?

    Жауабы: әдістемелік және санасыз.

  2. 2) ХІХ ғасырда Англияда кең қолданылған қолдан сұрыптау әдісі қандай?

    Жауабы: әдістемелік сұрыптау.

  3. 3) Оңтүстік Америка мен Австралия халықтары көбірек қолданған сұрыптау түрі қандай?

    Жауабы: санасыз сұрыптау.

  4. 4) Қолдан сұрыптаудың негізгі ерекшелігі неде?

    Жауабы: жаңа іріктемелер, қолтұқымдар және штаммдар алынады.

ІІ кезең: Жаңа тақырып бойынша тапсырмалар

Бұл бөлімде «білу → түсіну → талдау → жинақтау → қолдану → бағалау» логикасы сақталады.

Теория: БІЛУ

Нұсқаулық

«Кім? Не? Нені? Қашан? Қандай? Қалай? Не істеді?» сұрақтарына жауап беріңдер.

  1. 1) Тірі организмдерге тән негізгі қасиет қандай?

    Жауабы: барлық организмдерге тән қасиет — тұқым қуалайтын өзгергіштік; сондықтан организмдер ұрпақ қалдыруға ұмтылады.

  2. 2) Организмдер тіршілігін сақтау үшін табиғатта қандай үдеріс жүреді?

    Жауабы: табиғатта үздіксіз тіршілік үшін күрес жүреді.

  3. 3) Табиғи сұрыпталу дегеніміз не?

    Жауабы: белгілі орта жағдайында организмдердің бейімделіп, тіршілігін сақтап қалуының нәтижелі үдерісі.

  4. 4) Ч. Дарвин тіршілік үшін күрестің қанша түрін көрсетті?

    1. Түраралық күрес
    2. Түрішілік күрес
    3. Сыртқы орта жағдайларына қарсы күрес

  5. 5) Жыртқыш пен жемтіктің өзара қатынасы нені білдіреді?

    Жауабы: түраралық күресті білдіреді.

Теория: ТҮСІНУ

Ойланып жауап беріңдер: бекіре балығы шамамен 50 жыл өмір сүріп, жыл сайын 3–6 млн уылдырық шашады. Үй шыбыны 5 күнде 20 мың жұмыртқа салады. Сонда неге табиғатта түрлер бұлай шексіз көбейіп кетпейді?

Жауабы

Мұндай қарқынды көбею тек қолайлы жағдай болғанда ғана жүзеге асады. Табиғатта көп даралар қырылады, ал тірі қалғандары ұрпақ қалдыруды жалғастырады. Бұл — табиғи сұрыпталудың көрінісі.

Теория: ТАЛДАУ

Салыстыру: қолдан сұрыптау мен табиғи сұрыпталудың айырмашылығы мен ұқсастығын анықтаңдар.

Қолдан сұрыптау Табиғи сұрыпталу
Адам мақсатты түрде іріктейді. Орта жағдайлары іріктеуші фактор болады.
Нәтиже: жаңа қолтұқым, іріктеме, штамм. Нәтиже: бейімделген даралар көбейіп, эволюциялық өзгерістер жиналады.
Жылдам жүруі мүмкін (мақсат пен бақылау бар). Ұзақ уақыт бойы, табиғи жағдайда жүреді.

Кестедегі тармақтарды өз мысалдарыңмен толықтырыңдар.

Теория: ЖИНАҚТАУ

Сызба құрастырыңдар: төмендегі тізбекті мысалдармен толықтырыңдар.

Өзгергіштік

Тұқым қуалайтын айырмашылықтар

Тіршілік үшін күрес

Қорек, орын, жұп үшін

Табиғи сұрыпталу

Тиімді белгілер сақталады

Бейімделу

Ұрпақта бекітіледі

Практика: ҚОЛДАНУ

Сәйкесін табыңдар: төмендегі мысалдарды бәсекелестік түрлерімен байланыстырыңдар.

Мысалдар

  1. 1) Өрмелегіш лианалар
  2. 2) Арамсояу мен қалақай
  3. 3) Қасқыр мен түлкі
  4. 4) Ағаш пен раффлезия
  5. 5) Арыстан мен жолбарыс
  6. 6) Мәдени өсімдік пен арамшөп
  7. 7) Шаншар мен өсімдік биті

Түрлер

  • Паразиттік
  • Жыртқыштық
  • Бәсекелестік (қорек, жарық, орын үшін)

Жауапты рәсімдеу үлгісі

«2 — паразиттік; 5 — бәсекелестік; 7 — жыртқыштық» сияқты форматта жазыңдар.

Ескерту: кейбір жұптар бірнеше өзара қатынас түрін қатар көрсетуі мүмкін — дәлелмен негіздеңдер.

Практика: БАҒА БЕРУ

Сен қалай ойлайсың: бәсекелестік күрес неліктен пайда болады?

Жауабы

Организмдер тіршілігін сақтап қалу үшін өзара тіршілік үшін күреске түседі. Тіршілік үшін күрес — қоршаған орта мен организм арасындағы күрделі қарым-қатынастардың жиынтығы.

ІІІ кезең: Деңгейлік тапсырмалар (балл жинау)

І деңгей (5 балл)

Теория: БІЛУ (тест)

  1. 1) Ч. Дарвин тіршілік үшін күрестің қанша түрін анықтады?

    А) 1    Ә) 2    Б) 3    В) 4

  2. 2) Дүние жүзіндегі ең үлкен гүл қайда және қай жылы табылды?

    А) 1916 ж., Азия    Ә) 1918 ж., Еуропа    Б) 1919 ж., Америка    В) 1917 ж., Германия

  3. 3) Ч. Дарвин өсімдік пен жануарлардың жабайы түрлерінде басым болатын нені көрсетті?

    А) айқын емес өзгергіштік    Ә) айқын өзгергіштік    Б) табиғи сұрыпталу    В) түраралық күрес

Практика: ҚОЛДАНУ (сәйкестендіру)

Ұғым Анықтама
Тіршілік үшін күрес Қоршаған орта мен организм арасындағы күрделі қарым-қатынастардың жиынтығы.
Түраралық күрес Бір түр мен екінші түр арасындағы күрес.
Табиғи сұрыпталу Белгілі ортада организмдердің тіршілігін сақтап, бейімделуі.

Кестені қиыстырып оқып, ұғым–анықтама сәйкестігін тексеріңдер.

ІІ деңгей (9 балл)

5 балл + 4 балл

Теория: ТҮСІНУ

Себебін тап: «Түрлер неғұрлым көп қырылса, соғұрлым қарқынды көбейеді». Неліктен?

Жауабы

Қарқынды көбею — түрді сақтап қалудың бір тетігі. Барлық организмдер ұрпақ қалдыруға ұмтылады; қолайсыз факторлар көп болған сайын тірі қалуға мүмкіндік беретін стратегия ретінде көбею қарқыны артады.

Теория: ТАЛДАУ

Түраралық күрестің айырмашылығын көрсетіңдер: төмендегі екі жағдайды салыстырыңдар.

Жыртқыштық

Қорек ретінде пайдалану арқылы бір түрдің екінші түрге әсері.

Паразиттік

Иесінің есебінен тіршілік ету, ұзақ мерзімді тәуелді байланыс.

Нақты мысал келтіріп, айырмашылықты дәлелдеңдер.

Практика: ҚОЛДАНУ (суреттік тапсырма)

Сурет бойынша тіршілік үшін күрестің түрін анықтаңдар (жарық пен қорек үшін бәсеке көрсетілген жағдай).

Жауабы

Бұл — түрішілік күрес: бір түр дараларының жарық, қорек және өмір сүру кеңістігі үшін бәсекелесуі.

Теория: ЖИНАҚТАУ

Қорытынды жасаңдар: «тіршілік үшін күрес → табиғи сұрыпталу → бейімделу» байланысын қысқа сызба түрінде жүйелеңдер.

ІІІ деңгей (12 балл)

9 балл + 3 балл

Теория: тірек-сызба

Тақырып бойынша тірек-сызба құрастырыңдар: негізгі ұғымдар, себеп–салдар байланыстары және кемінде 2 мысал енгізіңдер.

Практика: БАҒА БЕРУ (өз ойың)

Төмендегі үзіндіге сүйеніп, табиғаттағы өзгерістер мен «таңдау» ұғымы туралы өз көзқарасыңды қысқаша жазыңдар.

Мен көрдім ұзын қайың құлағанын,

Бас ұрып қара жерге сұлағанын.

Жапырағы сарғайып, өлімсіреп,

Байғұстың кім тыңдайды жылағанын?

В. А. Крылов аудармасынан

Нені есте сақтау керек

Негізгі алғышарт

Тұқым қуалайтын өзгергіштік бар жерде айырмашылық та, іріктелу де пайда болады.

Қозғаушы фактор

Тіршілік үшін күрес — ресурстардың шектеулілігі жағдайындағы табиғи бәсеке.

Нәтиже

Табиғи сұрыпталу бейімделуді күшейтіп, эволюциялық өзгерістердің бағытын қалыптастырады.