Дабыл

Домбыра – дастан

Бұл сыныптан тыс іс-шара қазақ халқының ұлттық саз аспаптарымен таныстырып қана қоймай, домбыраның рухани қазына ретіндегі құдіретін тереңірек ұғындыруға бағытталады. Оқушылар күйді сезіммен қабылдауға үйреніп, танымдық қызығушылығын арттырады, қазақша сөйлеу дағдысын дамытады және ұлттық өнерді құрметтеуге тәрбиеленеді.

Мақсаты

Ұлттық аспаптар туралы түсінікті кеңейту
Күйді сезіммен түсінуге баулу
Танымдық қызығушылықты арттыру
Қазақша сөйлеу тілін дамыту
Өнерді құрметтеуге тәрбиелеу

Көрнекіліктер

Слайдтар, нақыл сөздер
«Қазақтың халық композиторлары» стенді
«Музыка гор и степей» бейнематериалдары
Күйлер жинағы

Күй тыңдау

Іс-шара барысында Роза Рымбаеваның орындауындағы «Домбыра» әні, Н. Тілендиевтің «Ата толғауы», Құрманғазының «Сарыарқа» күйлері және «Ақсақ құлан» аңызына байланысты күй тыңдалады.

Негізгі ой:

Домбыра үні — сөзбен айта алмайтын сезімді жеткізетін жүрек тілі.

Кіріспе: сиқырлы әуеннің басталуы

Мұғалімнің сөзі

Қазақ тілі апталығының басталуына арналған «Домбыра – дастан» атты ашық іс-шараға қош келдіңіздер. Бүгін біз ұлттық өнердің өзегін — домбыра мен күй құдіретін бірге танимыз.

Аңыздың желісі

Ертеде бір күйші өмір сүріпті. Ол домбыра, қобыз, жетіген, сыбызғы, шаңқобыз, шертер, дабыл секілді аспаптарды жасап, елдің жүрегіне ерекше әсер сыйлаған екен. Оның күйін тыңдаған жанның мұңы тарқап, жан дүниесі нұрланыпты.

Қартайған шағында күйші: «Кімде-кім аспаптарыма тіл бітіріп, сөйлете алса — мұрам сол адамға қалады», — деп жар салыпты.

Қазақтың саз аспаптары

Өнербайдың тоғыз ұлы күйші үйіне келгенде, керегеде ілулі тұрған аспаптар күңіреніп, сыр шерткендей әсер қалдырады. Сол сәт ұлттық аспаптардың үні қайта жаңғырып, халықтық мұраның мәңгілік екенін ұқтырғандай болады.

Даңғыра

Ұрып ойналатын аспап. Үні қоңыр, жуан. Дүрсілі жан-жануардың жүрісін, күннің күркіреуін бейнелейтіндей әсер береді.

Асатаяқ

Сілкіп ойналатын аспап. Ағаштан жасалып, бетіне темірден өрнектелген сылдырмақтар ілінеді. Ән мен күйді сүйемелдеуге қолданылған.

Жетіген

Жеті ішекті көне шертпелі аспап. Бұрауы жоқ: құлақ күйі асықтарды жылжыту арқылы келтіріледі. Шанағы тұтас ағаштан жасалады, ішегі ат қылынан тағылады.

Қобыз

Ысқышпен ойналатын қос ішекті аспап. Шанағы ойылып жасалады, беті ашық келеді. Қобыздың шығу төркіні VIII ғасырда өмір сүрген Қорқыт атамен байланысты.

Қорқыт ата туралы

Қорқыт ата — VIII ғасырдағы аңыз кейіпкері, ақын әрі күйші. Қобызды жасап, көптеген күй шығарған. Аңыз бойынша соңғы күйлерінің бірі «Башпай» аталады.

Шертер

Үш немесе төрт ішекті шертпелі аспап. Құрылысы домбыраға ұқсас, атауына сай шертіп ойналады.

Сазсырнай

Үрлеп ойналатын аспап. Саз балшықтан жасалып, кептіріліп, отқа күйдіріледі. Дыбысы табиғат үнін еске түсіреді.

Ең көне ұрып ойналатын аспаптардың бірі. Теріден жасалып, ағашқа керіледі. Халықты жиынға шақыруға, хабар айтуға пайдаланылған.

Шаңқобыз

Темірден жасалатын тілшік аспап. Тіспен қысып ұстап, темір тілшігін саусақпен қозғау арқылы үн шығарады.

Домбыра

Қазақ арасында ең кең тараған екі ішекті шертпелі аспап. Домбыраның күмбірі тыңдаған жанның қиялын тербетіп, жан дүниесін тазартатын әуезді әлемге жетелейді. Ата-бабамыз домбыраны өмірлік серігіне айналдырып, ән мен күйді ұрпаққа аманат еткен.

Оркестр үні: дәстүрдің жаңа тынысы

Ұлттық аспаптардың үні бір арнаға тоғысқанда, домбыра, қобыз, сыбызғы, жетіген, сазсырнай, дабыл секілді аспаптардың бояуы терең толғауға айналады. Осы тұста Нұрғиса Тілендиевтің «Ата толғауы» күйін «Отырар сазы» оркестрінің орындауында тыңдау — ұлттық дыбыстың кең тынысын сездіреді.

Домбыра — халық жаны

Өлеңнен үзінді

Білмеймін теңі бар ма, бағасы да,

Домбыра — ата көзі, баба мұра.

Тербеліп кетсе шектер, теріп перне,

Теңіз күйі төгілгендей шанағына,

Домбыра — қазақ жаны, мөлдір әні.

Кімдер ол қомсынатын домбыраны?

М. Әлімбаев

Шығу төркіні туралы

Домбыраның пайда болуына қатысты аңыз-әңгімелер көп. Бұл аспап — түркі тектес халықтарға ортақ қазына. Аңыздарда домбыраның үні ел тағдырын, қайғы-мұңды, қуаныш пен үмітті жеткізетін қасиетті тіл ретінде суреттеледі.

Құрылысы

Домбыра негізінен үш бөліктен тұрады: басы, мойны, шанағы. Мойнында пернелер орналасады, басында құлақтары болады. Бетінде дыбыс шығатын ойық және ішекті керіп тұратын тиек бар.

Домбыра — күй аспабы

«Домбыра тілі — тілсіз тіл»

Күй — жеке музыкалық жанр ретінде қалыптасқаннан бері домбырамен бірге дамып келеді. Домбыра үні ұрпақтан-ұрпаққа жүрек тілімен жалғасады: кейде ол — жан самалы, кейде — жан сыбыры. Домбыра тілі тілсіз болғанымен, оның үні арқылы ойды да, тағдырды да жеткізуге болады.

«Ақсақ құлан» — аңыз бен үн

«Ақсақ құлан» күйінің шығу тарихына қатысты аңыз домбыра үні кейде адамның өмірін арашалай алатынын меңзейді. Күй — сөзбен айтып жеткізе алмайтын ішкі әлемді сөйлететін өнер.

Күйдің тәрбиелік мәні

Күй адамды сұлулықты сезінуге, көңіл күйді түсінуге, терең ойлануға жетелейді. Ол — тарихтың сыңғырлаған беттері, салт-дәстүр мен мәдениеттің ажырамас бөлігі.

«Қазақ — нағыз қазақ өзі емес, нағыз қазақ — домбыра» деген сөздің астарында халықтың жаны мен болмысы домбыра үнімен өрілгені жатыр.

Күй алыптары: Құрманғазы және дәстүр сабақтастығы

Құрманғазы Сағырбайұлы

Құрманғазы — XIX ғасырдағы аса көрнекті композитор, ұлы күйші, күй өнерінің темірқазығы. Ол өз дәуіріндегі әлеуметтік әділетсіздікпен күресіп, қилы тағдырды бастан кешті. Сол өмірдің зілін, ел мұратын, еркіндік аңсарын күй тілімен жырлап өтті.

Оның «Серпер», «Сарыарқа», «Адай», «Балбырауын», «Ақбақай», «Көбік шашқан», «Қайран шешем», «Түрмеден қашқан», «Аман бол, шешем, аман бол» секілді күйлері — халық қазынасы.

Пікір

Құрманғазының замандасы, уральдік журналист әрі ақын Н. Савичев «Уральские войсковые ведомости» газетінде: «Сағырбаев — сирек музыкалық жан. Егер еуропалық білім алса, музыка әлеміндегі бірінші дәрежелі жұлдыз болар еді…» деп жазған.

Көрініс: «Халыққа жеткіз күйімді»

Қолына домбыра ұстаған жас қыз Құрманғазының қасына келіп отырады. Қария күйін тоқтатып, балаға көз тастайды. Қыз дәл сол күйді қағып алып, шеберлікпен орындап кетеді. Құрманғазы риза болып, қызды құшағына алып батасын береді.

Құрманғазы

Айналайын, қарағым, қыз болсаң да мұрамды ұстарлық болып туған екенсің. Өркенің өссін! Бұл тартқаның қандай күй?

Дина

Ата, бұл күйді «Көбік шашқан» деп атасақ болады.

Құрманғазы

Тауып айттың, қарағым. Бұл — халық қаһары, кек күйі. Атың кім?

Дина

Менің атым — Дина.

Құрманғазы

Мерейлі бол, Динажан. Бар мұрамды саған тапсырамын, халыққа жеткіз күйімді!

Дина

Ата, сеніп берсеңіз, күйлеріңізді халыққа жеткізуге, келесі ұрпаққа аманат етуге ант етемін!

Мағынасы

Ел аузындағы аңыз осылайша Құрманғазы мен Динаның рухани сабақтастығын баяндайды. Дина Нұрпейісова ұстаз мұрасын көзінің қарашығындай сақтап, халық қазынасына айналдырған.

Жас өнерпаздар және домбыраның бүгінгі тынысы

Мектеп сахнасындағы жалғастық

Құрманғазы мен Динаның мұрасы — бүгінгі дарынды жастардың қолында. Мектепте домбыра өнерін жалғастырып жүрген оқушылардың бірі — 6-сынып оқушысы Диас Есенгелдин. Ол «Алатау» күйін орындайды.

Домбыра — той мен дәстүрдің өзегі

Домбырасыз қазақтың бірде-бір мерекесі өтпеген. Беташар, тойбастар, құдаша секілді салттық жырлар да домбыраның сүйемелімен шырқалады. Бүгін де концерттерде, жиын-тойларда домбыра үні елдің еңсесін көтеріп, рухын жаңғыртады.

Домбыраның мүмкіндігі кең

Домбырада тек қазақ күйлері ғана емес, әлем халықтарының музыкаларын да орындауға болады. Бұл аспаптың үні уақыт пен кеңістікті жалғап, түрлі мәдениеттерді жақындата түседі.

Өлең жолдары

Бұл күні тұрақты орын алып төрден,
Әр үйдің санасына жарық берген.
Домбыра сырын жайып сан ғасырдың,
Зар-мұңын бабалардың алып келген.

Өлең жолдары

Тыңдасам сені күнде түлеп ұшам,
Кезіккен әр адамды күле құшам.
Сиғызып бар сезімін шанағына,
Нұр төккен қазағымның жүрегі сен.

Қорытынды: қасиетті үннің мәңгілігі

Домбыра — қазақ даласының үні, еркіндік пен асқақтықтың символы. Ол — дарынды бабаларымыздан қалған асыл мұра, рухани байлық. Домбыраның күмбірі жаңа ғасырда да жан серігіміз болып қала береді.

Сыңғырлай бер, жырлай бер, төгілте бер күйіңді, қасиетті домбыра!

Дерек және автор

Ақмола облысы, Ақкөл ауданы, №1 Ақкөл орта мектебі.
Қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі: Сағынбаева Зинаркүл Қызыриновна.