Қожанасырды көршісі көріп
Қожанасыр туралы әзілдер
Қожанасыр — тапқырлығы мен әжуасы арқылы айналасына ой салып, күлкі сыйлайтын кейіпкер. Төмендегі қысқа оқиғаларда оның сөз ұстарлығы, күтпеген жауабы және өмірге деген жеңіл де өткір көзқарасы көрінеді.
Сараң байдың жаназасы
Қожанасыр мен бір сараң бай бір ауылда өмір сүріпті. Қожанасыр байды көпшіліктің алдында үнемі қағытып жүреді екен. Сондықтан бай Қожанасырды ешқашан үйіне қонаққа шақырмайды екен.
Бір күні бай қайтыс болыпты. Көпшілік жаназаға Қожанасырды да шақырыпты. Сонда Қожанасыр: «Бай тірі болғанда мені шақырмас еді», — депті.
— Иә, бірақ бай қайтыс болды ғой! — десе, Қожа: «Қайтыс болғаны рас, бірақ кенеттен мені көріп қалып, табыттан ұшып тұрса қайтеміз? Оны қайта жатқызу қиын болады-ау», — деген екен.
Ұры мен бос сандық
Бір күні Қожанасырдың үйіне ұры түсіпті. Ұрыны көре сала, Қожанасыр бос тұрған сандықтың ішіне тығылып қалыпты.
Ұры үйдің ішін тінтіп, бағалы ештеңе таба алмапты. Содан сандықты ашып, Қожаны көріп: «Эһе! Сен мұнда неғып отырсың?» — деп сұрапты.
Қожа: «Кедейлігімнен ұялып, сенен тығылып отырмын», — деп жауап беріпті.
Қойдың басы және «әдемі тістер»
Қожанасырдың әкесі баласына ақша беріп, піскен қойдың басын сатып әкелуге жұмсапты. Қожа қойдың басын сатып алыпты да, үйге қайтып келе жатып, оның барлық етін жеп қойып, әкесінің алдына қу сүйек басты қойыпты.
Әкесі таңданып: «Балам, мына қойдың басы қызық екен. Құлағы қайда?» — депті.
- — «Байғұс қой керең болған екен», — депті Қожа.
- — «Ендеше көзі қайда?» — десе, — «Бейшараның көзі соқыр болған екен», — депті.
- — «Терісі де болмаған ба?» — десе, — «Қой құрт ауруымен ауырған екен», — депті.
— «Олай болса, ақшаны босқа құртып, қу сүйекті несіне сатып алдың?» — дегенде, Қожа: «Алайда, қойдың тістері әдемі екен», — депті.
Аз сөйле, көп тыңда
Біреулер Қожанасырдан: «Сен неге көп сөйлемейсің?» — деп сұрапты.
Қожа: «Менің қанша тілім бар?»
— «Біреу».
Қожа: «Ал құлағым нешеу?»
— «Екеу».
Сонда Қожа: «Өзің ойлап көр: тіл — біреу, құлақ — екеу. Бұл аз сөйлеп, көп тыңдау деген емес пе?» — деген екен.
Аз еттен «көп нәрсе»
Қожанасыр үйіне азғантай ғана ет алып келіпті де, әйелінен: «Мынадан не дайындауға болады?» — деп сұрапты.
Әйелі: «Көп нәрсе дайындауға болады», — депті.
Сонда Қожа: «Онда көп нәрсе дайында», — депті.
Түнде көретін көз және шырақ
Бір күні Қожанасыр: «Менің көзім түнде де жақсы көреді», — депті.
Сонда біреу: «Ендеше түнде неге қолыңа шырақ алып жүресің?» — деп сұрапты.
Қожа: «Басқалар қараңғыда менімен соқтығысып қала ма деймін», — деген екен.
Қарға сатып алғандағы «тәжірибе»
Бір күні Қожанасыр базардан қарға сатып алыпты. Мұны көрген көршісі: «Немереңізге сатып алдыңыз ба?» — деп сұрапты.
Қожа: «Жоқ, өзіме сатып алдым», — деп жауап беріпті.
— «Сіз үнемі қалжыңдайсыз. Оның сізге керегі қанша?» — дегенде, Қожа: «Қарға мың жыл жасайды дейді. Шынымен мың жыл өмір сүре ме, сүрмей ме — соны білгім келеді», — деген екен.
Ұшқан көйлек және «құрбан шалу»
Бір күні Қожанасырдың әйелі Қожаның көйлегін жуып, жайып қойса, жел ұшырып жіберіп, жерге түсіріп қойыпты.
Мұны көрген Қожанасыр: «Бізге тез арада құрбан шалу керек», — депті.
Әйелі себебін сұрағанда, Қожа: «Егер сол көйлектің орнында мен болсам, не болар еді?» — депті.
Өмір қашанға дейін жалғасады?
Баяғыда Қожанасырдан: «Адам дүниеге келеді және өледі. Өмір осылай жалғаса бере ме?» — деп сұрапты.
Сонда Қожа: «Жұмақ пен тозаққа адам толғанша осылай жалғаса береді», — деп жауап берген екен.
Ғұсыл: қай жаққа қарау керек?
Бір адам өзенге келіп, ғұсыл алып тазару үшін суға түсіпті. Сол маңнан өтіп бара жатқан Қожанасырдан: «Ғұсыл жуынғанда қай жаққа қарауым керек?» — деп сұрапты.
Қожа: «Киімің өзеннің қай жағында қалса, сол жаққа қара», — депті.
Бұл әзілдердің әрқайсысы — бір ауыз сөзбен айтылған шағын сабақ: кейде ең ұтымды жауап ең қарапайым ойдан туады.