Қазақша рефераттар

Кәсіпкеріктің дамуының алғы шарты құқықтық қамтасыз етілуі

Қазақстандағы кәсіпкерлік қызметтің құқықтық мәні

Қазақстандағы кәсіпкерлік қызметті құқықтық реттеу кәсіпкерлік белсенділікті күшейтуге, тәуекелге баруға дайын бастамаларды қолдауға және мүліктік жауапкершілік негізінде жұмысты ұйымдастыруға бағытталған. Кәсіпкерлікке өндірістік қызмет, сауда-саттық, коммерциялық және делдалдық операциялар, қызмет көрсету және басқа да бағыттар жатады.

Кәсіпкерлік қызмет, әдетте, тек бір адамның немесе бір отбасының мүддесі үшін ғана емес, қоғамдық қажеттіліктерді өтеуге, басқа адамдарға тауар мен қызмет ұсынуға бағытталады. Сондықтан кәсіпкерлік қызмет заңда белгіленген талаптарға және ұйымдық басқару құрылымдарының шаруашылық-құқықтық ережелеріне сәйкес жүргізілуі тиіс.

Кәсіпкер — қоғамда нақты ісімен танылатын, ресми құқықтық мәртебесі заңда айқындалған және өз міндеттемелері бойынша жауапкершілік көтеретін шаруашылық субъектісі.

Нарықтық экономикаға өту және ұйымдық-құқықтық формалардың қалыптасуы

Қазақстан Республикасының нарықтық экономикаға өтуі жоспарлы-директивті жүйеге тән емес, заңға сәйкес келетін жаңа ұйымдастыру формаларының пайда болуына әкелді. Дамыған нарықтық экономикалы елдердегі кәсіпкерліктің ұйымдық-құқықтық формаларымен салыстырғанда, Қазақстандағы құрылымдардың көптеген белгілері шетелдік тәжірибеге жақындай түсті. Сонымен бірге айырмашылықтар да сақталды: олар өтпелі кезеңнің өзіндік ерекшеліктерімен, меншік қатынастарының өзгеруімен және басқару тетіктерінің жаңаруымен түсіндіріледі.

Кәсіпкерліктің ұйымдық-құқықтық формалары бірнеше фактор арқылы айқындалады: қызмет масштабы, қызмет бағыты, басқару жүйесінің сипаты, қатысушылардың жауапкершілік деңгейі, меншік формаларының әртүрлілігі.

Жоспарлы экономикадан қалған ерекшелік

Кеңестік кезеңде кәсіпорындар мүліктік тұрғыдан оқшауланған шаруашылық бірлік ретінде қарастырылды, ал олардың арасындағы қатынастар көбіне орталықтандырылған мемлекеттік регламент арқылы белгіленді. Сол себепті қатынастардың құқықтық режимін егжей-тегжейлі анықтау қажеттілігі шектеулі болды.

Нарықтық қатынас талаптары

Аралас нарықтық экономикаға өткенде кәсіпкерлік құқық мәселелері алдыңғы қатарға шықты: кәсіпкерлік құрылымдардың ішкі және сыртқы реттелуі, қызметін ұйымдастыру тәртібі, жауапкершілік шекарасы және келісім-шарттық қатынастардың тұрақты механизмі қажет болды.

Қазақстандағы кәсіпкерліктің негізгі ұйымдық-құқықтық формалары

Жекеменшік пен кәсіпкерлік қызмет туралы заңнаманың қабылдануы кәсіпкерліктің ұйымдық-құқықтық ұғымдарын нақтылап, әр формаға тән мазмұнды айқындауға мүмкіндік берді. Қазіргі таңда Қазақстанда кәсіпкерліктің келесі формалары кең таралған:

  • Жеке кәсіпкерлік

    Қарапайым құрылым, жедел басқару және толық бақылау мүмкіндігімен ерекшеленеді.

  • Серіктестік

    Қатысушылардың бірігіп жұмыс істеуіне негізделген, міндеттемелер мен жауапкершілік режимі түріне қарай өзгереді.

  • Шаруашылық серіктестігі

    Толық, коммандиттік, шектеулі серіктестік сияқты нұсқаларды қамтиды.

  • Біріккен кәсіпорын

    Бірнеше тараптың келісімі негізінде құрылып, ресурстар мен тәуекелдерді бөлісуге мүмкіндік береді.

  • Корпорация (акционерлік қоғам)

    Ірі жобаларды қаржыландыруға, жауапкершілікті шектеуге және басқаруды институционалдандыруға қолайлы.

Тәжірибе көрсеткендей, ұйымдық-құқықтық формалардың ешқайсысы әмбебап емес: әр модельдің өз артықшылықтары мен шектеулері болады. Таңдау капиталды тарту мүмкіндігіне, бақылау деңгейіне, жауапкершілік шекарасына және салықтық режимге тікелей байланысты.

Формалардың артықшылықтары мен кемшіліктері

Жеке кәсіпкерлік

  • Артықшылығы: қарапайымдылық, басқару мен бақылаудың толық болуы.
  • Кемшілігі: капиталды ұлғайту мүмкіндігінің шектеулілігі.

Серіктестік

  • Артықшылығы: ресурстарды біріктіру, міндеттерді бөлу арқылы жұмысты кеңейту мүмкіндігі.
  • Кемшілігі: серіктестердің кәсіпорын қарыздары бойынша бірлескен жауапкершілігі тәуекелді арттырады.
  • Салықтық ерекшелік: табыс пен шығыс қатысушылардың жеке салық салу базасына әсер етуі мүмкін.

Корпорация

  • Артықшылығы: ірі капитал тарту, қатысушылар жауапкершілігін шектеу.
  • Кемшілігі: кей модельдерде «екілік салық салу» тәуекелі (пайдаға және дивидендке бөлек салық салынуы).

Ұйымдық-құқықтық формаларды іс жүзінде қолдану барысында және әлсіз тұстарды азайту үшін аралас модельдер де қалыптасады. Мұндай тәсілдер дамыған нарықтық экономикалы елдерде кең тараған, ал Қазақстанда олар ірі ұйымдық-шаруашылық құрылымдардың пайда болуына мүмкіндік берді.

Кәсіпкерлік дамуының екі бағыты: ірі құрылымдар және кіші бизнес

1) Ірі ұйымдық-шаруашылық құрылымдар

Бұл бағыт ел экономикасына тұрақтылық пен басқарылу мүмкіндігін береді, сондай-ақ ғылыми-техникалық жаңалықтарды енгізу сияқты ірі масштабты міндеттерді шешуге бағытталған. Нәтижесінде мемлекеттік, аралас және жекеменшік корпорациялар, сондай-ақ қаржылық-өнеркәсіптік топтар қалыптасты.

Ірі кәсіпкерлік құрылымдардың қалыптасуы, әсіресе, мемлекеттік меншікті акционерлеу және жекешелендіру кезеңдерінде күшейді: көптеген өнеркәсіп орындары акционерлік қоғамдарға айналды. Бұл форма салықтық ынталандыру құралдарын пайдалануға және акция иелерінің жауапкершілік деңгейін шектеуге қолайлы болды.

2) Кіші бизнесті дамыту

Кіші бизнес бәсеке ортасын кеңейтеді, өндіріс пен қызмет көрсету саласына икемділік береді және нарық конъюнктурасының өзгерісіне жылдам бейімделеді. Ол нарықты тауарлармен және қызметтермен жедел толықтыруға мүмкіндік береді.

Кіші кәсіпкерлік әсіресе электроника, кибернетика, информатика сияқты ғылыми-техникалық прогресс қарқынды салаларда маңызды рөл атқарады. Жаңа техника мен технологияны тез енгізу арқылы ол ірі корпорациялардың монополиялық ұстанымдарын әлсірететін тиімді бәсекелес бола алады.

Қаржылық-өнеркәсіптік топтар: интеграция және мүмкіндіктер

Ірі компаниялардың коммерциялық банктермен, сақтандыру ұйымдарымен, инвестициялық қорлармен, сондай-ақ көлік, сауда және ақпараттық инфрақұрылыммен тоғысуы қаржылық-өнеркәсіптік топтардың пайда болуына алып келеді. Мұндай бірлестіктердің өндірістік және қаржылық мүмкіндігі жоғары, оларды ішкі нарықта да, сыртқы нарықта да тиімді пайдалануға болады.

Қаржылық-өнеркәсіптік топтар көбіне ірі ғылыми зерттеулерді жүргізу, күрделі техникалық-технологиялық кешендерді іске қосу, өнеркәсіптік кооперацияны кеңейту қажеттілігінен туындайды. Сонымен қатар олар сыртқы бәсекелестікке және ішкі іскерлік ахуалдың күрт өзгерістеріне қарсы тұрудың құралы ретінде қолданылады.

Мемлекеттің рөлі

Мемлекет кәсіпкерлік құрылымдардың қалыптасу тәсілдерін, қызмет ету жағдайын және құқықтық режимін заңнаманы жетілдіру арқылы реттеуі тиіс. Бұл — экономикалық прогресс пен тұрақты дамудың маңызды шарты.

Кіші бизнестің әлеуметтік-экономикалық маңызы

Кіші бизнес нарыққа бейімделіп қана қоймай, бәсеке ортасын белсенді қалыптастырады. Технологиялардың жылдам жаңаруына, сұраныстың құбылуына және өндірісті модернизациялау қажеттілігіне икемді әрекет етуі оны ерекше маңызды етеді. Тұтынушы сұранысын тез қанағаттандыру, тауарлар мен қызметтер ассортиментін ұлғайту — кіші бизнестің күшті тұстарының бірі.

Сонымен бірге кіші кәсіпкерлік жаңа жұмыс орындарын құрып, жұмыспен қамту мәселесін шешуге көмектеседі. Ол нарықтық қатынастарды демократияландыруда және орта тапты қалыптастыруда да маңызды орын алады.

Мемлекеттік қолдау не үшін қажет?

Кіші бизнестің осы артықшылықтары мемлекет тарапынан жан-жақты қолдауды талап етеді: құқықтық база тұрақты жаңарып, нарықтағы өзгерістерге сәйкес жетілдіріліп отыруы қажет.

Құқықтық форманы дұрыс таңдау

Кіші кәсіпорын үшін ұйымдық-құқықтық форманы барынша тиімді таңдау — кәсіпкерлердің өз жауапкершілігі. Қажет болған жағдайда кіші бизнес жекеменшік кәсіпорын ретінде ғана емес, акционерлік қоғам формасында да құрылуы мүмкін.

Заңнамалық тұрғыдан кәсіпкерлікті ұйымдастырудың ұйымдық-құқықтық формалары (мемлекеттік, жекеменшік, ұжымдық, кооперативтік және басқа да нысандар) белгіленеді. Кіші кәсіпорын ұғымы көбіне қызметкерлер саны мен шаруашылық айналымының көлемі арқылы айқындалады; салаларға қарай өлшемдер әртүрлі болуы мүмкін.