Қыз ауылдың көркі, Жігіт ауылдың еркі
Қыздар туралы мақал-мәтелдер
Қазақтың мақал-мәтелдерінде қыз баланың орны, тәрбиесі, мінез-құлқы, қоғамдағы беделі мен отбасы жауапкершілігі кеңінен айтылады. Төмендегі нақыл сөздерде қыздың көркі — әдеп, елдің сәні — ибалық деген ойлар жиі ұшырасады.
Қыз — ауылдың көркі
- Ақылды қыз — ауыл көркі.
- Қыз — ауылдың көркі, жігіт — ауылдың еркі.
- Астың дәмін келтірген — тұз, елдің сәнін келтірген — қыз.
- Ән — сазымен, қыз — назымен.
- Көріксіз қыз — тұзсыз нанмен тең.
- Қызды ауыл — көңілді ауыл.
- Қызды кім ілмейді, қымызды кім ішпейді?
Тәрбие мен үлгі
- Қыз анадан көрмейінше үлгі алмас, ұл атадан көрмейінше үлгі алмас. (Қорқыт)
- Қызға қырық үйден тыю, қала берсе қара күңнен тыю.
- Қызда қылық болмаса, құр шырайдан не пайда? (Бұқар жырау)
- Қыздың аңқауынан сақтан, ұлдың жалқауынан сақтан.
- Қызды асырай алмаған — күң етеді, ұлды асырай алмаған — құл етеді.
- Қыз бала әкесіне — жұлдыз, шешесіне — күн.
- Кәрі қыздың ұяты — босағадан аттағанша.
Жақсы қыз — ырыс, жаман қыз — кесір
- Бір жақсы қыз — екі жаман ұлға татиды.
- Бір қыздың кесірі — қырық есекке жүк.
- Жақсы қыз біреу келсе — есік ашар, жаман қыз біреу келсе — төрге қашар.
- Жақсы қызды жатқа жібермейді.
- Жақсы қыз — жағадағы құндыз, жақсы жігіт — көктегі жұлдыз.
- Жаман қыз әкесінен аса алмайды, аяғын да, бойын да билеп баса алмайды. (Көкбай)
- Жаман қызбен жатқанша, жақсы қызбен сыбырлас.
- Байжанды қыз — ұятсыз.
Жас, таңдау, жол
- Арпа берсең — атқа бер, қатыр-құтыр шайнасын; қызды берсең — жасқа бер, құшақтасып ойнасын.
- Қызды қартқа таңдат, атты — жігітке таңдат.
- Қыздың барар жері — күйеу, ұлдың барар жері — диірмен.
- Жауынды күні ат көрме, айтты күні қыз көрме.
- Кәрі қыз ер танымайды, өлген адам жер танымайды.
- Бір қыз күйеуге тисе, басқа қыздар түс көреді.
Жасау, жоралғы, қадір
- Жақсы қыздың жасауын жақын-жаран жасайды, жаман қыздың жасауын сұрақ-тілек жасайды.
- Қызға берген — білінбес.
- Қызға бергенді — қыз өтер.
- Қыз бала өкпешіл болса, қалыңмал көп болар; ер бала өкпешіл болса, ырысқа кесір болар.
- Көп беріп көргендінің қызын алсаң, үйіңе мейман келсе құрмет етер; аз беріп көргенсіздің қызын алсаң, байымен бір жатқанын міндет етер. (Өске)
- Апасы киген сәукелені сіңлісі де киеді.
Теңеу, астар, ескерту
- Асылдарға — ой керек, бозбалаға — той керек, сұлу қызға — бой керек. (Шернияз)
- Қыз баққанша — қысырақ бақ.
- Қыз ауыр ма, тұз ауыр ма?
- Қыздан туғанда — қиық жоқ.
- Қорғасын — қотыр қыздың сырғасы.
- Күндес көргеннің қызын алма.
- Қызғыш құсқа — көл пана, жетім қызға — ел пана.
- Көн етіктіге бармай жүр, көк етікті алмай жүр.
Жиі айтылатын қайталау
Кейбір мақалдар халық жадында әр нұсқада сақталып, қайталанып айтылады. Солардың бірі:
Қызды ауылдың иті жатпас.
Қорытынды ой
Бұл мақал-мәтелдер — бір ғана мадақ не мін тақпай, ең алдымен тәрбие, әдеп, жауапкершілік, абырой сияқты ұғымдарды алға шығаратын халықтық өлшем. Олардың астарын зерделеу — дәстүрлі дүниетанымның тілін түсінудің бір жолы.