Дара сөздер мен күрделі сөздер
Бұл сабақта сөздердің құрамы жағынан дара және күрделі болып бөлінуі, олардың жасалу жолдары мен күнделікті тілдегі қолданылуы жүйелі түрде түсіндіріледі.
Сабақтың мақсаты
-
Білімділік
Оқушыларға сөз тұлғасы, дара сөздер мен күрделі сөздер туралы толық мәлімет беру.
-
Дамытушылық
Ой-өрісін кеңейту, ойлау белсенділігін арттыру, сөйлеу шеберлігі мен тіл мәдениетін дамыту.
-
Тәрбиелік
Дара және күрделі сөздерді күнделікті өмірде дұрыс қолдануға тәрбиелеу.
Сабақтың сипаттамасы
Түрі
Қалыпты сабақ.
Әдіс-тәсілдері
Түсіндіру, суреттеу, салыстыру, әңгімелеу, сұрақ-жауап, бекіту.
Көрнекілігі
Дидактикалық материалдар, кестелер, кеспе қағаздар және басқа құралдар.
Жұмыс формалары мен кезеңдері
Формалары
Жеке оқушымен, топпен және сынып ұжымымен жұмыс.
Типтері
Кіріспе, ұйымдастыру, жаңа сабақты түсіндіру, бекіту, қорытындылау.
Сабақтың барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
2 минут- Оқушылармен сәлемдесу.
- Кезекшінің мәлімдемесі.
- Журнал бойынша түгелдеу.
2) Үй тапсырмасын сұрау
10 минут- Өткен сабақтағы ережелерді сұрау.
- Жаттығу жұмысының орындалуын дәптерден тексеру.
- Сұрақ қою арқылы тақырыпты бекіту.
- Дәптерлерді алмастыру.
3) Жаңа сабақты түсіндіру
15 минутДара сөз дегеніміз не?
Сөздер құрамы жағынан дара және күрделі болып екіге бөлінеді. Бір ғана түбірден тұратын негізгі немесе туынды түбір сөз дара сөз деп аталады.
Мысалдар
әке, жолдас, ауыл, аялдама.
Негізгі түбір
әке, ауыл — бір ғана негізгі түбірден тұрады.
Туынды түбір
жолдас: түбірі жол, жұрнағы -дас.
аялдама: түбірі аялда, жұрнағы -ма.
Күрделі сөз дегеніміз не?
Екі немесе одан да көп түбірден құралған сөз күрделі сөз деп аталады.
Мысалдар
әке-шеше, ауыл-аймақ, ашудас, Қостұра, бозторғай, қараторы, он үш.
Түбірлерге жіктеу
- әке-шеше = әке + шеше
- ауыл-аймақ = ауыл + аймақ
- бозторғай = боз + торғай
- қараторы = қара + торы
- он үш = он + үш
- Қостұра = қос (екі) + тұра (тау атауы ретінде)
Күрделі сөздердің жасалу жолдары
Күрделі сөздер жасалу жолына қарай төрт түрге бөлінеді. Олар әрі жаңа сөз тудырудың (сөзжасамның) белгілі тәсілдері арқылы жасалады, әрі күрделі түбірдің бір түрі болып саналады.
Біріккен сөздер
бүгін, жаздыгүні
Қос сөздер
үлкен-кіші, аяқ-табақ
Қысқарған сөздер
АҚШ, БҰҰ
Тіркесті сөздер
шұбар ат, қара көк, жүз бес
Автор туралы
Талғатова Айгүл Талғатқызы
Үшағаш негізгі орта мектебінің қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі.
Түйін
Дара сөз — бір түбірден, ал күрделі сөз — екі немесе одан да көп түбірден құралады. Күрделі сөздер біріккен, қос, қысқарған және тіркесті түрлер арқылы жасалады.